GaPs.ir - Geology and Petroleum Science - ژئوتوریسم

ژئوتوریسم آبدانان

 تو چشمانی نیلگون به زیبایی دریاچه های دوقلوی سیاه گاو ت داری!‏ قامتی بلند و استوار چون کبیرکوه ت داری! گیسوانی بلند و پر تلاطم چون آبشار تخت گراب ت داری! و تاجی گرانبها از تمدن عیلامیان باستان وارث اجدادت بر سر داری!

پس دستهایت را به من بسپار، بلند شو میخواهم تو را با همه زیبایی و شکوه ت به همه نشان دهم.

                                                                                 

                                                                                             

ژئوپارک قشم:

نخستين ژئوپارک ايران و خاورميانه:

 پيشگفتار:

قشم بزرگترين جزيره خليج فارس با پهنه اى در حدود 1600 کيلومتر مربع دربرگيرنده اولين ژئوپارک ايران و يکى از نقاط بى همتاى جهان است که شامل مجموعه اى از پديده ها و جاذبه هاى زمين شناختى، طبيعى و تاريخى فرهنگى است.

قشم دنباله جنوبى رشته کوه زاگرس است که مانند نمونه کوچکى،‌ بيشتر ساختارها و فرم هاى آن را نمايش مى دهد. طاقديس هاى بزرگ گنبد هاى نمکى، رخنمون هاى آشکار، لايه بندى هاى مشخص، انواع ريخت هاى فرسايشى، غارهاى نمکى، رخنمون هاى آشکار، لايه بندى هاى مشخص، انواع ريخت هاى فرسايشى، غارهاى نمکى و چشم اندازهاى خيره کننده از جمله پديده هاى زمين شناختى در قشم هستند.

گونه هاى متعدد گياهان گرمسيرى بويژه مانگرو (گونه مشهور به بوعلى سينا) با مساحت 200 کيلومتر مربع، ده ها گونه پرنده مهاجر و محلى، انواع آبزيان و کلونى هاى مرجانى در قشم و آب هاى اطراف آن يافت مى شوند. براساس کاوش هاى صورت گرفته تاريخ قشم به زمان ساسانيان باز مى گردد. فرهنگ غنى ، صنايع دستى زيبا و مهارت هاى حرفه اى از جمله ويژگيهاى ساکنين 150000 نفرى جزيره قشم به شمار مى روند.

ويژگيهاى ژئوپارک قشم:

گذشته از غارنمک شايد عجيب باشد که بگوييم قشم هيچ پديده زمين شناختى منحصربه فردى ندارد. جاذبه هايى مانند جنگل حرا (مانگرو) پديده هاى فرسايشى، گنبد نمکى  و بسيارى ديگر از اين گونه پديده ها را مى توان در مناطق مختلف جهان و ايران يافت. آنچه قشم را به يک استثناء‌ تبديل نموده و موجب ثبت آن در ژئوپارک هاى جهان شده است، قرار گرفتن مجموعه اى از اين پديده ها در يک جزيره است. آنچه که در کمتر جايى از دنيا مى توان آن را يافت.

جاذبه هاى ارزشمند قشم را مى توان به شکل زير گروه بندى نمود:

جاذبه هاى طبيعى و زيستى، جاذبه هاى زمين شناختى، جاذبه هاى مشترک زمين شناختى – زيستى و جاذبه هاى تاريخى فرهنگى

1- جاذبه هاى طبيعى و زيستى:

حيات گياهى و جانورى در قشم گوناگونى بى همتايى دارد. در اين جزيره ده ها گونه پرنده کوچ کننده و بومى زندگى مى کنند که جنگل هاى حرا ميزبان بخش بزرگى از آنها هستند. همچنين دوگونه کمياب و درخطرنابودى لاک پشت هاى دريايى (لاک پشت عقابى و سبز) با تمهيدات مدريت محيط زيست قشم جايگاه مناسبى براى تخم گذارى  و تکثير يافته اند. با آموزش هاى ارائه شده، مردم محلى نقش مهمى درکمک به حفاظت از اين گونه ها ايفا مى کنند و چند سالى است که وضعيت مناسبى بر روند توليد مثل اين لاک پشت ها حکمفرما شده است. وجود نوعى ماهى دوزيست به نام گل خورک در جنگل هاى حرا بر جاذبه هاى جانورى جزيره افزوده است.  اين ماهى کوچک مى تواند ساعت ها در خارج از آب و در ميان گل و لاى زندگى کرده و حتى با استفاده از باله هاى خود راه برود.

انواع زيادى از ماهى هاى صنعتى و تزئينى در آب هاى اطراف قشم وجود دارند که مورد بهره بردارى به روش هاى سنتى و مدرن قرار مى گيرند. بندر ماهيگيرى سرخ در جنوب جزيره يکى از مهمترين مراکز ماهيگيرى جزيره است که سابقه تاريخى زيادى نيز دارد. از جمله آبزيان قابل توجه مى توان از دلفين خاکسترى و گونه از نهنگ به طول 12 متر ياد کرد.

جنگل هاى حرا در قشم با مساحت 200 کيلومتر مريع يکى از پهناورترين مجموعه مانگرو ها در جهان هستند. گونه Avicenna marina مختص اين مانگروهاست که به عنوان ذخيره گاه زيست کره در فهرست MAB قرار دارد. همانگونه که ذکر شد اين جنگل هاى دريايى زيستگاه و پناهگاه  بخش عمده اى از جانوران از جمله پرندگان، خزندگان و آبزيان جزيره هستند.

 2- جاذبه هاى زمين شناختى:

براساس شواهد رسوب شناسى و تکتونيکى قشم را مى توان بخشى از جنوب زاگرس در نظر گرفت. روند طاقديس ها در قشم مطابق با همين روند در زاگرس است. قديمى ترين سازندى که مى توان در جزيره مشاهده نمود متعلق به سرى هرمز است که در واقع حاصل عملکرد گنبد نمکى نمکدان بوده و در زمره سازندهاى اصلى جزيره قرار نگرفته بلکه توسط نيروهاى فشارشى نمک به بالا حمل شده است. سن متوسط آن کامبرين ميانى تخمين زده شده است. سازندهاى اصلى جزيره (براساس صمديان1369) عبارتند از: سازند ميشان (ميوسن پسين)، سازند آغاجارى (پليوسن پسين)، آهک قشم (25 تا 30 هزار سال پيش)، کنگلومراى دولاب (هولوسن پيشين) و ماسه سنگ سوزا (4 تا 5 هزار سال پيش) رسوبات هولوسن پسين.

گنبد نمکى نمکدان نقش مهمى در شکل گيرى پديده هاى زمين شناسى جزيره قشم داشته است. اين گنبد نمکى دربرگيرنده چند غار نمکى از جمله طولانى ترين غار نمکى جهان به طول بيش از 6 کيلومتر است. چشمه هاى نمکى و سولفاته در اطراف اين گبند نمکى مشاهده مى شوند که توسط عوامل زمين ساخت مرتبط به طاقديس ايجاد شده به وسيله عوامل مختلف فرسايشى توسعه يافته اند و علاوه بر مبحث ژئوتوريسم، گذرگاه هايى جالب براى علاقه مندان به گردشگرى ماجراجويانه به شمار مى روند. اين دره ها کم عرض، با ديواره هاى نسبتاً بلند، سطوحى خشن، بريده بريده و داراى کانال هاى فرسايشى گوناگونى هستند.

ريس و همکاران در سال 1988 مطالعاتى را براى تخمين ميزان بالا آمدگى پادگانه هاى آبرفتى جزيره قشم انجام داده اند که عدد 2/0 ميليمتر در سال را بدست آورده است. اين ميزان در اطراف گنبد نمکى نمکدان سريع تر بوده و حدود 6 ميليمتر در سال مى رسد.

بام قشم دشتى مرتفع و گسترده در مرکز جزيره با چشم اندازهاى بسيار جذاب و مشرف بر بخش وسيعى از منطقه است که مرکز ژئوپارک نيز محسوب مى شود. پوشش سخت و مقاومى که آهک قشم بر روى سازندهاى اين بخش ايجاد کرده موجب افزايش مقاومت آن در برابر عوامل فرسايش شده حالت دشت مانند و مرتفع آن حفظ شده است. در اين ناحيه سرسبزى و طراوت قابل توجهى به چشم مى خورد. بوته ها و گاه چمن زارهاى محدود در کنار تعداد زيادى درخت ديده مى شوند که با توجه به وضعيت آب و هوايى منطقه، بسيار جالب و چشمگير است.

در بخش شمال غربى جزيره دره هايى عرضى (نسبت به امتداد ساحل) ديده مى شوند. که مورفولوژى زيبا و اسرارآميزى را نشان مى دهند. شاخص ترين آنها تنگه چاهکوه و تنگ عالى است که در اثر حرکات زمين ساخت در طاقديس سلخ و عملکرد گسل ها و سپس فرسايش سيلابى و همچنين کارست به اين شکل در آمده اند. در کف اين تنگه ها با توجه به وجود لايه هاى نفوذ ناپذير معمولاً‌ مقدارى آب تجمع پيدا کرده و از جمله در تنگه چاهکوه در چاهک هايى ذخيره شده و مورد استفاده اهالى روستاهاى اطراف قرار مى گيرد.

دره ستاره ها و يا به زبان محلى (استاره گفته) نيز نشاندهنده فرسايش جديد و ناهمگن در پادگانه هاى آبرفتى قديمى است. اين دره با در برگرفتن اشکال احجام بسيار جالب حاصل از فرسايش يکى از زيباترين نقاط زمين ريخت شناسى در کشور است که متاسفانه طبقات آن بسيار شکننده و آسيب پذير است. بارندگى هاى شديد تاثيرات و تغييرات قابل توجهى را در اين دوره موجب مى شود.

 جاذبه هاى ديگر از جمله کاسه سلخ، ناحيه گياهدان، دره تنديس ها و ..... همگى از جمله پديده هاى وابسته به فرسايش هستند که هر کدام جاذبه وزيبايى خاص خود را دارند.

 3- جاذبه هاى مشترک زمين شناختى- زيستى:

ماهيت برخى از جاذبه هاى قشم به گونه اى است که نمى توان آنها را به تنهايى از يک ديدگاه مورد توجه وبررسى قرار داد.دو نمونه از پديده ها عبارتند از:

جنگل حرا و کولنى هاى مرجانى

ويژگى هاى زيستى جنگل هاى حرا پيش از اين مورد بحث قرار گرفت اما اين جنگل ها با توجه به اينکه در ناحيه بين جزر و مدى واقع شده اند، از ديدگاه زمين شناسى نيز داراى اهميت هستند. بطور کلى اين ناحيه از ديدگاه رسوب شناسى و زمين شناسى دريايى ويژگى هاى قابل توجهى دارد که نظر کارشناسان اين رشته ها را به خود جلب مى کند.

در بخش هايى از آب هاى جنوب وجنوب غربى جزيره ، کولنى هاى مرجانى قابل مشاهده هستند که اين پديده در حيات بسيارى از جانداران ناحيه و شکل گيرى يک اکوسيستم کوچک نقش دارد. تاثيرپذيرى اين کولنى ها  از رويدادهاى زمين شناختى در سواحل نزديک و همچنين تاثيرگذارى آنها بر وضعيت آب وجانداران اطراف، از جمله مباحثى است که جذابيت هاى زيادى را براى گروهى از محققان دارد.

4- جاذبه هاى تاريخى فرهنگى:

در قشم نمونه هاى فراوانى از آثار تاريخى وجود دارند که مهمترين آنها عبارتند از: سدها و بندهاى قديمى، قلعه پرتغالى ها، غارهاى خربس، چاه هاى تلا، قبرستان هاى تاريخي.

هنرهاى دستى در ميان زنان قشم رونق زيادى دارد و با آموزش هايى که در سال هاى اخير به آنها داده شده اين هنرها در حال گسترش است. همچنين مردان مهارت هاى لنج سازى وماهيگيرى را از سال هاى بسيار دور را در جزيره حفظ کرده اند.

آداب و رسوم ومراسم گوناگونى در بخش هاى مختلف جزيره در طول سال اجرا مى شود که از جمله آنها مراسم محلى در جشن هاى عروسى، مراسم فصلى در زمينه دريا و ماهيگيري. برخى آداب کمتر شناخته شده اند مانند مراسم دور کردن ارواح خبيث و اجنبه (در واقع بيمارى روحى وروانى) از افراد.

 آينده قشم

ژئوپارک قشم نياز به توسعه بيشتر وساخت امکانات رفاهى و بسترهاى گردشگرى دارد. اگر چه تاکنون اقدامات ارزشمندى در اين راستا انجام گرفته است اما با توجه به گستردگى جزيره و توانمنديهاى بالاى اين ژئوپارک و با توجه به گوناگونى جاذبه ها، گستردگى زياد، دست نخورده بودن بسيارى از بخش هاى آن و نزديکى به خاک مادر، توان تبديل شدن به قطب گردشگرى طبيعى منطقه را دارد.

تاريخچه ژئوتوريسم و ژئوپارک در ايران:

نخستين مقاله رسمى در مورد گردشگرى زمين شناختى در ايران توسط محمد حسن نبوى در هجدهمين گردهمايى سالانه علوم زمين سازمان زمين شناسى و اکتشافات معدنى کشور (1378) ارائه و به چاپ رسيد. وى در مورد اين مقاله ضمن اشاره به اهميت اين موضوع در زمين شناسى و با توجه به توانمنديهاى بالاى ايران در اين زمينه، پيشنهاد توجه بيشتر به اين موضوع در کشور را ارائه داد.

پس از آن نگارنده از سال 1379 برنامه گسترده اى را در سازمان زمين شناسى و اکتشافات معدنى کشور براى معرفى شناسايى و معرفى پديده ها و عوارض زمين شناختى کشور آغاز نمود که نتايج آن پژوهش ها در نشريات، کتاب ها و مقالات متعدد در داخل و خارج از کشور منتشر گرديد. جعفر صبورى در در بسيارى از برنامه هاى شناسايى و برداشت ها وى را همراهى و مساعدت نمود و نقش وى نيز در پيشبرد اين کار بسيار موثر بوده است.جعفر صبورى کارهاى ارزشمندى در زمينه ژئوتوريسم بخصوص در منطقه سهند و همچنين بيابان لوت به انجام رسانده است.

ثبت ژئوپارک قشم در فهرست ژئوپارک هاى جهانى يونسکو در سال 1385 نقطه عطفى در فعاليت هاى ژئوتوريسم کشور بود. اين مهم با پيشنهاد اوليه نگارنده در سال 1380 و پيگیرى هاى مستمر و چندساله بيژن فرهنگ دره شوروى، عبدالعظيم حقى پور و فخر الدين انوار به انجام رسيد.

گردهمايى سالانه علوم زمين سازمان زمين شناسى و اکتشافات معدنى کشور فرصتى بود که علاقه مندان و پژوهشگران جوان مقالات و يافته هاى جديد خود را در زمينه ژئوتوريسم ارائه دهند و اين سازمان به عنوان پايگاه وجايگاه اين موضوع در کشور، نقش خود را ايفا نمود. پژوهشگرانى از قبيل على رحمانى، بهرام نکويى صدرى و ديگران را ارائه مقاله در اين گردهمايى ها در پيشبرد اين مقوله نوپا در کشور نقش داشتند.

سازمان منطقه آزاد قشم در اواخر سال 1386 اولين کنفرانس ژئوپارک قشم را برگزار نمود. اين کار با همکارى کميسيون ملى يونسکو و همچنين افرادى چون منوچهر قرشى، محمدرضاقاسمى نژاد، عليرضا امرى کاظمى، الهام کزازى و عباس ناصرى به انجام رسيد.

از ديگر افرادى که فعاليت هايى در اين زمينه انجام داده اند، بايد از رضا خوشرفتار نام برد. وى به ويژه در محدوده استان زنجان پژوهش هاى ارزشمندى در زمينه ژئوتوريسم انجام داده است. نخستين کنفرانس ژئوتوريسم ايران در سال 1377 در سازمان زمين شناسى  و پايگاه ملى داده هاى علوم زمين کشور برگزار شد. دبيرخانه اين کنفرانس بيش از 50 مقاله از سراسر ايران دريافت نمود.

پايگاه ملى داده هاى علوم زمين کشور در سال هاى اخيربه اين موضوع پرداخته و ازشاخص ترين فعاليت هاى انجام شده اين مرکز مى توان به انتشار اطلس ژئوتوريسم قشم (1383) گزارش هاى (رقومى) ژئوتوريسم استانى، نقشه ژئوتوريسم تهران و اطلس زمين شناسى راه ها اشاره نمود که مورد اخير با ابتکار و همت سيد على آقانباتى به انجام رسيد.

در پايان بايد از علاقه مندى و حمايت هاى محمد تقى کره اى رئيس سازمان زمين شناسى و پايگاه هاى ملى داده هاى علوم زمين کشور از ابتداى شکل گيرى اين موضوع تاکنون نام بردکه عامل موثرى در پيشرفت فعاليت هاى ژئوتوريسم در کشور بوده است.

عامل هاى منفى و تهديد کننده ژئوسايت ها و ژئوپارک ها:

پديده هاى زمين شناختى که شواهد و مدارک چند هزاره وگاه چندين ميليون سال تحول کره زمين هستند، همواره در حال تغيير و تحول بوده و نسبت به عامل هاى محيطى گوناگون، حساس و شکننده هستند. از بين عامل هاى تهديد کننده ژئوسايت ها، نقش بشر از همه پر رنگ تر است. به نظر Murry gray (2004) برخى عوامل مخرب و منفى تاثيرگذار بر ژئوپارک ها و ژئوتوريسم عبارتند از:

1- برداشت غير مسئولانه سنگ،‌ سنگواره و کانى

2- توسعه فضاهاى شهرى و صنعتى

3- فرسايش

4- جنگل کارى، ‌قطع درختان و نابودى مراتع

5- حجم زياد بازديد کننده

6- تغييرات آب و هوايى و تغييرات سطح آب دريا

7- آتش سوزى

8- فعاليت هاى نظامى

9- نبود آگاهى، اطلاع رسانى و آموزش

10- استخراج غير اصولى معادن

مزيت ها واثرهاى مثبت ژئوتوريسم و ژئوپارک ها در جامعه:  

مزايا و اثرهاى مثبتى که از ايجاد ژئوپارک ها و اجراى برنامه هاى ژئوتوريسم درجامعه به دست مى آيد را مى توان به چهار گروه اصلى تقسيم بندى نمود: اثرات اقتصادى، اثرات آموزشى پژوهشى، اثرات فرهنگى، اثرات درمانى.

اثرهاى اقتصادى:

گردشگرى همواره از صنايع درآمدزا و کم هزينه به شمار مى رفته است. گردشگرى طبيعت که در سال هاى اخير با شتاب زيادى گسترش يافته و علاقه مندان زيادى را به سوى خود کشيده نيز از اين اصل پيروى کرده و حتى نسبت به ديگر رشته هاى گردشگرى رشد وتوسعه بيشترى را داشته است. در مورد ژئوتوريسم که يکى از نتايج تاسيس ژئوپارک ها است، اثرات اقتصادى چشمگيرى چه به صورت مستقيم و چه به صورت غير مستقيم حاصل مى شود که عبارتند از:

- درآمد زايى مستقيم از صنايع وابسته به گردشگرى (حمل ونقل - خدمات صنايع دستى): صنعت حمل و نقل همواره نقشى اساسى در فعاليت هاى گردشگرى داشته و با افزايش رفت و آمد گردشگران توسعه خواهد يافت. خدمات شامل مکان هاى اقامتى، غذاخورى ها، بانک ها و بنگاه هاى اقتصادى، فروشگاه ها، پست و مخابرات از جمله بخش هايى هستند که گردشگران در حين سفر از آنها استفاده کرده و موجب رونق بيشتر کار آنها وبالا رفتن ميزان درآمدها خواهند شد. همچنين صنايع دستى محلى بيشتر به فروش رفته و توليد آنها افزايش خواهد يافت و سنت ساخت صنايع دستى تداوم پيدا مى کند.

- اشتغال دانش آموختگان: همه ساله تعداد زيادى فارغ التحصيل در رشته هاى مربوط به ژئوتوريسم مانند زمين شناسى، ‌جغرافيا، ‌محيط زيست گردشگرى و... بايد وارد بازار کار شوند. در بسيارى از کشورها ظرفيت کارپذيرى اين رشته ها اشباع بوده و کار جديدى نيز وجود ندارد. اين رشته نوين مى تواند فرصت هاى شغلى قابل توجهى را ايجاد کرده و اين گروه از فارغ التحصيلان را به کار گمارد. دو شغل مشخص در ژئوتوريسم و ژئوپارک عبارتند از: راهنمايان زمين (GeoGuide) و زمين بانان (GeoGuard) راهنمايان زمين دانش آموختگانى هستند که اطلاعات مورد نياز را در اختيار گردشگران قرار مى دهند. زمين بانان فار التحصيلانى هستند که با آگاهى از ميزان اهميت و آسيب پذيرى، ژئوسايت ها به حفاظت ونگهبانى از آنها پرداخته و آثار منفى حضور گردشگران را به حداقل مى رسانند.

- جلوگيرى از مهاجرت به شهرها: هنگامى که منطقه اى به دليل حضور گردشگران به رونق اقتصادى رسيده و اشتغال نيز به شکل هاى مختلف در آن منطقه فراوان شود، مهاجرت افراد بخصوص جوانان به شهرهاى بزرگ به منظور يافتن شغل و کسب درآمد کاهش يافته و اقتصاد جوامع محلى تقويت مى شود.

اثرهاى آموزشى پژوهشى:

مبانى فلسفه ايجاد ژئوپارک و همچنين ابداع ژئوتوريسم (همانگونه که پيشتر گفته شد) گسترش وارتقاء دانش عمومى جامعه در رابطه با علوم زمين و اهميت نقش علوم زمين در زندگى مردم بوده است. گردشگران بخصوص قشر جوان و نوجوان در ضمن بازديد از ژئوپارک ها و همچنين همراهى در بازديد هاى ژئوتوريسم با مفاهيم اوليه ميراث زمين شناختى آشنا شده احساس نزديکى و صميميت بيشترى با زمين در آنها پديد ِ‌مى آيد و در نتيجه آنها احترام بيشترى به زمين و پديده هاى مربوط به آن خواهند گذاشت و به طور حتم از تخريب و آسيب رسيدن به آن جلوگيرى خواهند نمود.

از سوى ديگر ‌با توجه به اينکه ژئوسايت ها داراى پديده هاى نادر و ارزشمند زمين شناختى هستند،‌ جايگاه مناسبى براى فعاليت هاى پژوهشى کارشناسان و محققان علوم زمين بوده و مى توانند به عنوان نقاط هدف در اينگونه پژوهش ها به کار روند. دانشگاه ها با متمرکز نمودن بخشى از پايان نامه هاى کارشناسى ارشد و دکترى مى توانند دانشجويان را به پژوهشى در اين پايان نامه ها بوجود آورند. اين موضوع در مورد رشته هاى دانشگاهى ديگر نيز صادق است و همانگونه که ذکر شد دانشجويان رشته هاى جغرافيا، گردشگرى و محيط زيست نيز با توجه به ميان رشته اى بودن موضوع ژئوتوريسم و ژئوپارک مى توانند در اين زمينه به فعاليت هاى پژوهشى بپردازند.

اثرهاى فرهنگى:

يکى از آثار گردشگرى تبادلات فرهنگى است که بين بازديدکننده و جامعه مورد بازديد صورت مى پذيرد. اين آثار کاملاً‌ دوطرفه بوده و گاه از ديدگاه هاى گوناگون مى تواند حتى منفى نيز تلقى شوند. بررسى اثرات فرهنگى منفى نياز به بحث هاى اخلاقى اجتماعى و ايدئولوژيک دارد که اينجا مجال و جايگاه آن نيست و تنها آثار مثبت که تقريباً مورد توافق همه ديدگاه ها است بررسى خواهد شد.

آشنايى با رسم ها و سنت ها، باورها، عادت ها، لباس و غذاى جامعه ميزبان براى گردشگران بسيار جالب است. همچنين مردم محلى نيز با فرهنگ متفاوت گردشگران آشنا شده و گاه اين دريافت ها مى تواند موجب ارتقاى سطح فرهنگى برخى جوامع شود. براى توضيح بيشتر، در ميان ژئوتوريست ها معمولاً افرادى گردشگران با مسافرات به نقاط مختلف نه تنها تا حدى دانسته هاى خود را با مردم جامعه ميزبان به اشتراک مى گذارند، بلکه آنها را از ديگر چشمه هاى اخلاقى و اجتماعى مثبت خود بهره مند مى سازند. در برخى از روستاها و مناطق طبيعى کشور که جاذبه توريستى بالايى دارند، به دليل آنکه سال ها مورد بازديد گردشگران قرار گرفته اند نوعى ارتقاء‌ در رفتارهاى اجتماعى مشاهده مى شود که با ديگر نقاط متفاوت است. در واقع مردم اين مناطق گردشگرپذير شده اند و سعى کرده اند جوامع کوچک خود را با استانداردهاى مطلوب گردشگران هماهنگ سازند. خوشبختانه در اين راستا موضوع حفظ هويت فرهنگى تا حد زيادى به چشم مى خورد و بخش هوشمند جامعه از اين ارزش ها به عنوان يک ابزار قدرتمند در جذب هر چه بيشتر گردشگران استفاده مى کنند.

اثرهاى درمانى:

طبيعت همواره آرامش بخش وتسکين دهنده روح وران انسان است. اين ويژگى در تمامى گونه هاى گردشگرى وابسته به طبيعت ديده مى شود. برخى از پديده هاى زمين شناختى ويژگى افزونترى نيز دارند و براى درمان برخى بيمارى ها به کار مى روند: از اين گروه پديده هاى زمين شناختى مى توان چشمه هاى آب گرم معدنى (بيمارى هاى پوستى و استخوانى)، نهشته هاى پيرامون درياچه ها و ماندآب ها به صورت لجن و گل (بيمارى هاى پوستى استخوانى و مفصلى)، غارها (بيمارى هاى تنفسى) را ياد کرد. به تازگى گونه اى درمان با ماندن در درون غارهاى نمکى انجام مى شود که به آن هالوتراپى (نمک درمانى) مى گويند. در اين گونه درمان، بيمارى هاى تنفسى، ‌آسم و سينوزيت بهبود مى يابند.

زيبايى شناسى در ژئوتوريسم:

بخش قابل توجهى از مخاطبين ژئوتوريسم را افراد عادى و غير متخصص تشکيل مى دهند. اين گروه اغلب شامل جوانان و نوجوانانى است که به دليل ماهيت سنى خود بيشتر علاقه مند به ديدن شگفتى ها و مناظر بديع و اعجاب آور هستند. ذکر يک موضوع علمى در مورد يک پديده زمين شناختى و يا تاريخچه زمين شناسى منطقه جذابيت کمترى براى اين گروه داشته و به تنهايى خسته کننده است.

يکى از رويکردهايى که در خلال بررسى ها و پژوهش هاى ژئوتوريسم هر منطقه بايد مورد توجه قرار گيرد، موضوع زيبايى شناسى در پديده هاى زمين شناختى و زمين ريخت شناسى است. اين عامل در جلب توجه همگان بخصوص افراد غيرمتخصص به سمت ژئوتوريسم نقش مهمى بازى مى کند. در واقع ابتدا زيبا شناسى است که موجب جلب توجه و معروفيت يک پديده مى شود و در مرحله بعد دانستن تاريخچه شکل گيرى اين پديده و يا اهميت علمى آن مورد توجه قرار گرفته و افراد با علاقه و کنجکاوى بيشترى به کنکاش در مورد آن مى پردازند.

اصولاً‌ انسان همواره به طور غريزى به دنبال زيبايى بوده و جذب پديده هاى زيبا و ديدنى مى شود. اين موضوع در ژئوتوريسم نيز کاملا صادق است. پديده هاى زمين شناختى که در ژئوتوريسم مورد توجه هستند، داراى جذابيت هاى رازگونه براى مخاطبين عام بوده و اينگونه افراد با توجه به پس زمينه هاى کلى که از دانش زمين شناسى در ذهن دارند، همواره نوعى شکوه وعظمت را از اين رشته علمى را انتظار دارند. پديده هايى مانند آتشفشان ها، دايناسورها، يخچال ها، کانيون ها، غارها و شهاب سنگ ها از جمله اين موارد هستند. پديده هاى کوچک مقياس نيز از اين قاعده مستثنى نبوده و جذابيت آنها در داستانى است که در دل خود دارند.

در بسيارى از موارد مردم پيش از آنکه به ساختار و سير تکاملى يک پديده زمين شناختى توجه داشته باشند، جذب ظاهر و زيبايى آن مى شوند. در مرحله بعدى است که انسان کنجکاوانه سعى در دانستن داستان آن پديده کرده و براى بالا بردن سطح آگاهى خود در مورد آن تلاش مى کند. در واقع اغلب اين زيبايى است که تاثير اوليه را بر فرد مى گذارد نه داستان. اگر پديده اى در گام اول جذابيتى براى يک بازديدکننده نداشته باشد، مسلماً ‌داستان آن نيز زياد برايش جذاب نيست. مگر آنکه اين  داسنان بسيار ويژه وجالب باشد.

غارها از جمله پديده هايى هستند که همواره مورد بازديد گروه هاى مختلف مردمى قرار مى گيرند. بسيارى از اين بازديدکننده ها هيچگونه اطلاعاتى از نحوه تشکيل غار و پديده هاى داخل آن ندارند. اغلب مردم به دليل ويژگى هاى زيبايى شناختى غارها به آنها مراجعه مى نمايند و در واقع با توجه به تعريف ژئوتوريسم نمى توان آنها را ژئوتوريست فرض نمود.

اما هنگامى که آنها در مورد نحوه تشکيل غارها و غار نهشته ها اطلاعات کسب مى کنند و در واقع در مورد غارها مى آموزند، ‌در زمره ژئوتوريست ها به شمار خواهند رفت. بنابراين قابل تصور است که اگر در تبليغات توريستى غارها جلوه هاى تصويرى و زيبايى شناختى آنها در کنار ويژگى ها و اهميت علمیشان قرار بگيرند جذب مخاطب آنها دو چندان خواهد شد.

دودکش هاى جن، منشورهاى بازالتى و مخروط هاى تراورتن از جمله اين پديده ها هستند که شکل ظاهرى ويژه و ارزش زيبايى شناسى آنها اولين عامل در جذب گردشگر است و ژئوتوريسم مى تواند از اين ويژگى به نفع خود سود برد.

برپايى نخستين نمايشگاه اختصاصى عکس ژئوتوريسم توسط نگارنده (فرهنگسراى نياوران تهران، مرداد ماه سال 1387) و پس از آن در خلال برگزارى نخستين کنفرانس جهانى ژئوتوريسم (فريمانتل استراليا 2008) و استقبال چشمگير و گسترده از اين دو نمايشگاه که برگزيده اى از عکس هاى ژئوسايت هاى ايران را به نمايش گذاشته بود. نشان دهنده علاقه و اشتياق متخصصان و افراد غير متخصص به مناظر و چشم اندازهاى زيباى زمين شناختى است. اين جذابيت مى تواند دستمايه هنرمندان براى خلق آثار هنرى با الهام از اينگونه پديده هاى طبيعى شده و ايشان را به شکلى به همکارى در زمينه معرفى پديده ها و چشم اندازهاى زمين شناختى و جذب گردشگر تشويق نمايد.

افسانه ها و اسطوره ها در زمين شناسى:

پديده هاى زمين شناختى گاه ريخت هاى ويژه با رويدادهاى اسرارآميز (از ديدگاه مردم عادى) را هويدا مى سازد که دستمايه مردم براى ساخت داستان ها و اسطوره ها وشکل گيرى باورهايى ماندگار مى شود. پرداختن به اين موضوع و شناخت اينگونه اسطوره ها و باورها در مقوله اى نوين به اسم geomythology  مورد بررسى قرار مى گيرد.

سنگ آدم (آدم داشى به زبان آذرى) به گونه اى از دودکش هاى جن گفته مى شود که بدنه اى استوانه اى شکل و سرى کروى دارد و شبيه بدن انسان است. در ميان مردم بومى، باورهايى و داستان هايى براى انگونه ريخت ها وجود دارد از جمله اينکه يک انسان گناهکار به عذاب خدا دچار شده و سنگ شده است.

هفت تخته سنگ ايستاده در مسير جاده چالوس با داستانى مشابه هفت برادران معروف شده اند. کوه عقاب در تفت و چين اژدها در گرمسار از ديگر نمونه هاى معروف در اين زمينه هستند. در منطقه تخت سليمان يک چشمه تراورتن ساز خشکيده که اکنون يک تپه مخروطى تو خالى و خوفناک است به نام زندان سليمان و يک ديواره دراز پيچ خورده از تراورتن به اژدهاى سليمان معروف شده اند.

 آتشفشان هاى سبلان و دماوند از ارزش هاى اسطوره اى زيادى برخوردارند تا اندازه اى که از دماوند در بسيارى از جاها به عنوان نماد ايران استفاده مى شود. از دماوند در آثار جاودانه شاعران و نويسندگان ايران نيز بارها ياد شده است.

آتشفشان مزاحم در نزديکى شهر بابک به دليل خروج آزاردهنده گوگردى از آن و دودزايى به اين نام خوانده شده است. يکى از نمونه هاى جالب در دره ستاره هاى جزيره قشم ديده مى شود. دره ستاره ها که مردم محلى به آن آستاره گفته (به معناى ستاره افتاده ) مى گويند. ريخت فرسايشى ويژه اى دارد و آکنده از ستون هاى نوک تيز باقيمانده از فرسايش است. مردم بر اين باورند که در عهد باستان يک ستاره به داخل اين دره فرو افتاده و خاک و سنگ را به هوا پرتاب کرده و خاک و سنگ در همان حالت سخت شده اند و باقيمانده اند .

ريخت شناسى ناشى از عملکرد زمين ساخت و فرسايش در کوه هاى نزديک بزرگراه کرج - قزوين در منطقه آبيک از دور دست پيکره زنى را مجسم مى سازد که چشم به جاده دارد. رانندگانى که همواره از اين مسير رد مى شوند مى گويند اين زن همسر يک راننده است که منتظر بازگشت شوهرش است.

در منطقه قروه امام زاده اى به نام باباگرگر با شمشير خود يک اژدها را به سنگ تبديل کرده است. اين اژدها يک توده تراورتن نوارى شکل و پيچ خورده است که بر روى سطح بالايى آن يک توده تراورتن نوارى شکل و پيچ خورده است که بر روى سطح بالايى آن يک شيار طولى وجود دارد و جاى برخورد شمشير به شمار مى رود. در همين منطقه دهانه اى در نزديکى چشمه معدنى وجود دارد که گازهاى زيرزمينى از آن خارج مى شود. اهالى در دل نيت يا نذرى کرده و دهانه را با پارچه و ديگر مواد مى بندند. پس از مدتى فشار گاز پارچه ها و ديگر مواد را با صدايى بلند به هوا پرتاب مى کنند. برخى از مردم باور دارند هر چه صدا بلندتر باشد امکان پذيرفته شدن نيت يا نذر آن شخص بيشتر است.

نمونه هاى بسيار زياد و جالبى از اين دست در سراسر ايران به چشم مى خورند که همگى به شکلى با پديد هاى زمين شناختى در رابطه هستند. اين نمونه ها مى توانند در موضوع آثار فرهنگى ژئوتوريسم مورد استفاده قرار گيرند. يکى از کاربردهاى جالب در اين زمينه ريشه يابى نام مکان ها و ارتباط ويژه آن با يک پديده زمين شناختى است. مرتضى مومن زاده کار جالب و همه جانبه اى در اين زمينه به انجام رسانده و مجموعه نام مکان هايى که نام کلمه زر يا طلا در خود دارند را گردآورى نموده و به اين نتيجه رسيده که در بسيارى از موارد معدن يا نشانه هايى از طلا در آن مکان وجود داشته است. وى در واقع سرنخ هايى با ماهيت فرهنگى را براى اکتشاف مورد استفاده قرار داده است.

گوناگونى فراوان در غار نهشته ها، اسامى گوناگونى را براى ريخت هاى اين غار نهشته ها به همراه داشته است. پاى فيل، ‌پنجه شير، سر يوزپلنگ، ‌عروس و داماد، هشت پا، بودا، نخل سوخته و بسيارى اسامى ديگر را مى توان از زبان راهنمايان غار در هنگام بازديد از غارهاى ايران شنيد.

نمونه هاى ياد شده نشانگر اين هستند که مردم پيوسته با طبيعت وزمين ارتباط عميق و ذاتى داشته و بسيارى از پديده هاى آن را در فرهنگ خود جاى داده اند. اين موضوع اهميت توجه به Geomythlogy  را در معرفى ژئوپارک ها و گسترش ژئوتوريسم مشخص مى سازد.

ابزارهايى که مى توان در تفسير ژئوتوريسم و ژئوسايت ها به کار برد:

1- عکس :

عکس ابزار قدرتمندى براى نشان دادن يک ژئوسايت و ويژگى هاى آن است يک عکس خوب ودقيق مى تواند حجم زيادى از اطلاعات را ارائه داده و از توصيفات طولانى براى شرح و تفسير يک پديده زمين شناختى جلوگيرى نمايد.

2- کتابچه هاى راهنما:

مى توان اطلاعات پايه و برخى ويژگى هاى مهم يک ژئوسايت را به همراه تصاوير وطرح هاى توجيهى در قالب يک کتابچه يا بروشور کوچک و سبک در اختيار بازديدکنندگان قرارداد. اينگونه کتابچه ها به دليل راحتى حمل و سرعت در دسترسى به اطلاعات اوليه بسيار مورد علاقه گردشگران است.

3- نقشه مسير ونقاط:

نقشه ها با نشان دادن محل قرار گرفتن ژئوسايت ها و همچنين مسيرهاى ژئوتوريسم يکى از ابزارهاى مهم و مفيد براى گردشگران هستند که مى توانند بسته به بزرگى منطقه مقياس هاى گوناگونى داشته و در آنها از نمادها و نشان هاى گرافيکى براى گوياتر شدن و آسان تر شدن کاربرد استفاده شود.

4- فيلم:

تهيه فيلم هاى کوتاه و بلند مستند از ژئوسايت ها همراه با يک متن ساده و مختصر ابزار خوبى براى معرفى آن ژئوسايت است.

5- لوح فشرده اطلاعاتى:

 لوح هاى فشرده که به صورت چند رسانه اى (Multimedia) طراحى شده و داراى قابليت دو طرفه (interactive) باشند، يکى از مفيد ترين ابزارها براى کسب اطلاعات در مورد يک ژئوسايت و همچنين علاقه مند ساختن گردشگران به بازديد از آن است.

6- پايگاه اينترنتى و گشت مجازى:

پابگاه اينترنتى بهترين وسريعترين  وسيله براى دسترسى به اطلاعات از دورترين نقاط ممکن است ايجاد ارتباط با بازديدکنندگان پايگاه اينترنتى و دريافت نظرات و پرسش هاى آنها و پاسخ گويى سريع از ويژگى هاى اين ابزار است. همچنين مى توان تورهاى مجازى از يک ژئوسايت را در پايگاه اينترنتى  قرار داد تا افراد بتوانند از اين طريق ديدگاهى کلى نسبت به آن پيدا نمايند. تورهاى مجازى در واقع نوع گشت با استفاده از تصاوير ويژه است که به بازديدکنندگان احساس حضور در محيط واقعى و سرک کشيدن به هر گوشه از آن محيط را مى دهد.

7- سينماى فرانما (IMAX):

سامانه جديدى که مدتى است در خدمت هنر سينما قرار گرفته و ويژگى هاى آن نشان دادن تصاوير بسيار بزرگ و عريض و شبه سه بعدى است و بيننده خود را کاملاً‌ در محيط موضوع حس مى کند. با توجه به عظمت و شکوه پديده هاى زمين شناختى، اين سامانه مى تواند در اين زمينه بسيار کارآمد بوده و مخاطبين بسيار زيادى را به خود جلب نمايد و در نتيجه توجه وعلاقه عمومى را به ژئوپارک ها و ژئوتوريسم گسترش دهد.

8- ابزار هاى پروازى:

بزرگى و گستردگى بسيارى از پديده هاى زمين شناختى بازديد از آنها را از نزديک و از روى زمين مشکل کرده و به اين شکل بازديد کننده نمى تواند تصور ودرک درستى از ابعاد و ساختار اينگونه پديده ها بدست بياورد (پديده هاى بزرگ وابسته به زمين ساخت از اين گونه اند). کاربرد بالگرد، هواپيماهاى کوچک و هواسره ها (گلايدر)، کايت موتوردار و بالن ها مى تواند در اين زمينه بسيار کارساز باشد. در واقع اين گونه بازديدهاى هوايى حسى دگرگونه به بازديدکننده داده و علاقه مندى او را به اين موضوع بيشتر مى کند. آمار يکصدهزار بازديدکننده هوايى در سال (استيو مارتين 2006) در مورد بازديدکنندگان هوايى از دره گراند کانيون آمريکا در نوع خود بسيار جالب بوده و اهميت اين گونه گشت ها در ژئوتوريسم را نشان مى دهد.

ژئوتوريست:

ژئوتوريسم گردشگرى آگاهانه و مسئوليت در طبيعت  با هدف تماشا و شناخت پديده ها و فرآيندهاى زمين شناختى و آموختن نحوه شکل گيرى وسيل تکامل آنهاست.

نکاتى که در اين تعريف بايد مورد توجه قرار گيرند:

آگاهانه:

يک ژئوتوريست با هدف مشخص و برنامه قبلى به يک منطقه مسافرت مى کند. در واقع او مى داند که از اين بازديد چه انتظارى دارد و چه خواهد ديد او از موصوع مورد بازديد شناخت کلى دارد.

مسئولانه:

 ژئوتوريست به ارزش و حساسيت پديده هاى زمين شناختى آگاه است و در هنگام استقرار در منطقه وبازديد از وارد نمودن هرگونه آسيب به آنها و طبيعت بيرون خوددارى کرده وديگران را نيز از اين کار باز مى دارد.

طبيعت فعاليت هاى ژئوتوريستى در محيط طبيعى انجام مى شود. بازديد از موزه هاى علوم زمين به تنهايى نمى تواند يک فعاليت ژئوتوريسمى باشد و بيشتر يک فعاليت تکميلى در کنار ژئوتوريسم به حساب مى رود. البته بازديد از سايت هاى فسيلى در شمار فعاليت هاى ژئوتوريسمى به حساب مى آيد.

پديده هاى زمين شناختى حاصل عملکرد فرايندهاى گوناگونى است که در طول تاريخ زمين شناختى و زمين ريخت شناسى (ژئوموروفولوژيک) موضوع مورد علاقه وتوجه ژئوتوريسم است.

آموزش:

يکى از اهداف ژئوتوريسم آموزش مفهوم هاى پايه علوم زمين به همگان به ويژه کودکان و نوجوانان است آشنايى با پديده هاى زمين شناختى و ارزش آنها موجب احساس نزديکى بيشتر با زمين وطبيعت و افزايش و افزايش حس مسئوليت فردى و اجتماعى افراد نسبت به حفاظت از اين پديده ها خواهد شد. پيش از اين به دليل نو بودن موضوع ژئوتوريسم عدم ارائه تعريف دقيق از آن و نبود منابع و مستندات تدوين  شده اين نوع گردشگرى (بوم گردى) در نظر مى گرفتند. حقيقت اين است که هر دو رشته گردشگرى (ژئوتوريسم و اکوتوريسم) زيرمجموعه اى از توريسم وابسته به طبيعت (based tourism Nature) به شمار رفته و زيرشاخه يکديگر نيستند. تفاوت بزرگ اين دو اين است  که اکوتوريسم بيشترى توجه را به موجودات زنده و محيط هاى زندگى (گياهى و جانورى) معطوف مى دارد (همانگونه که نام آن و ارتباطش با اکوسيستم و اکولوژى آن بر مى آيد). اما ژئوتورييسم به پديده هاى زمين شناختى و زمين ريخت شناسى پرداخته و در واقع با طبيعت بيجان و سير تحولى آن سروکار دارد. حتى در مواردى که ژئوتوريسم موضوع فسيل ها را مورد نظر قرار مى دهد - به يک موجود اکنون غير زنده (سنگواره) - توجه کرده است هر چند که اين سنگ خواستگاه زنده داشته است. البته موضوع سنگواره ها پل ارتباطى بين دانش زمين شناسى، زيست شناسى و آب وهوا شناسى ديرين است.

براى جداسازى ژئوتوريسم و اکوتوريسم مثال زير مى تواند تفاوت ها را به روشنى بيان نمايد:

رشته هايى مانند کوه نوردى تپه نورد ى از زيرمجموعه هاى اکتوريسم هستند اما هدف وفعاليت اکوتوريسم ها و ژئوتوريست ها در اين بخش از طبيعت انجام مى دهند يکسان نيست. براى يک ژئوتوريست، هدف کوهنوردى يا تپه نوردى نيست و سفر به اينگونه جاها براى شناخت و مطالعه خود پديده (کوه ، تپه، دره و...) و چگونگى پيدايش و ساختار آن است. اين در حالى است که يک اکوتوريست براى کوهنوردى ورزشى يا تفريحى، بازديد از چشم اندازها وتماشاى گياهان و جانوران هدف هايى اين گونه، به طبيعت سفر مى کند.

به طور کلى ژئوتوريسم نوعى گردشگرى طبيعى بر پايه دانش زمين شناسى است.

راس داولينگ  و ديويد نيوسام در کتاب ژئوتوريسم (2006) آشکارا ژئوتوريسم را گردشگرى زمين شناختى و (نه گردشگرى جغرافيايى) دانسته اند. همچنين در خلال نخستين کنفرانس جهانى ژئوتوريسم (فريمانتل استراليا 2008) در روز پايانى کنفرانس، گفتگوهاى پردامنه اى در مورد پيوستگى ژئوتوريسم با دانش زمين شناسى و جغرافيا بين کارشناسان و شرکت کنندگان پيش آمد که پس از پايان ديدگاه هاى گوناگون، دانش زمين شناسى از آن رو که فرآيندها و پديده هاى زمين شناختى بيشتر و گسترده ترى را در مقايسه با جغرافيا (ژئومورفولوژى/ زمين ريخت شناسى) زير پوشش مى گيرد، ‌به عنوان پيوسته ترين رشته علمى با ژئوتوريسم پيشنهاد شد. همچنين همگان به اين هماهنگى رسيدند که تعريف پيشين ژئوتوريسم از سوى انجمن ملى جغرافياى آمريکا (نشنال جئوگرافى) با آنچه اکنون در ديگر جاهاى جهان به کار مى رود يکسان نبوده و نمى تواند به عنوان مفهوم ژئوتوريسم به کار رود. اين تعريف تنها در آمريکا و با توجه به ويژگى هاى مورد نظر آن کشور کاربرد دارد. شايان ذکر است که اين هماهنگى با حضور چند تن از نمايندگان سرشناس ژئوتوريسم کشور آمريکا بدست آمد. ژئوتوريسم اصلى ترين فعاليتى است که در محدوده يک ژئوپارک انجام مى شود. اما مى تواند در خارج از اين محدوده يعنى در يک ژئوسايت منفرد نيز صورت پذيرد. ترانشه جاده ها و ديواره ها از ديگر مواردى هستند که مى توانند پديده هاى زمين شناختى را دربرداشته ونمايش دهند. اين گونه موارد که حالتى کم وبيش خطى دارند را نمى توان ژئوسايت در نظر گرفت. عنوان ژئوتوريسم مسير يا مسير ژئوتوريسمى براى اينگونه موارد بکار مى رود.

ژئوتوريست ها معمولاً گردشگرانى قانع هستند که به دنبال هتل هاى لوکس و شرايط بسيار عالى خدماتى نيستند. آنها مى توانند به راحتى در چادر و در شرايط ابتدا زندگى کنند، مسيرهاى طولانى وسخت را پيمايش کنند و بيشترين ارتباط ونزديکى را با طبيعت داشته باشند. اين يکى از مزيت هاى ژئوتوريسم به شمار مى رود و نشان مى دهد که اينگونه از گردشگرى اين رويداد و اين هماهنگى ،يکى از اهداف و آرمان هاى تشکيل ژئوپارک ها نيز بوده است.

درباره ژئوتوریسم:

ژئوتوریسم (Geotourism) یکی از رشته های کردشگری وابسته به طبیعت است است که به معرفی پدیده های زمین شناسی به گردشگران با حفظ هویت مکانی آنها می پردازد. ژئوتوریسم از علوم مختلف زمین شناسی کمک می گیرد و علاقمندان به طبیعت و پدیده های زمین شناسی را برای بازدید از جاذبه های زیبای زمین دعوت می کند.

ژئوتوریسم یا گردشگری زمین شناسی امروزه مخاطبان وسیعی پیدا کرده است. مخاطبان ژئوتوريسم نه تنها متخصصان و کارشناسان زمين شناسى، بلکه گردشگران عادى و علاقمندان طبيعت هستند. در جريان فعاليت‌هاى ژئوتوريسمى، بازديدکنندگان ضمن بازديد از پديده‌هاى زيبا و ويژه زمين شناسى، با مبانى پيدايش آنها آشنا شده اهميت وجودى آنها را در‌مى‌يابند. يکى از ويژگى‌هاى پديده‌هاى زمين شناسى که موجب برترى نسبى آنها بر پديده‌هاى اکوتوريسمى مى‌شود، اسرارآميز بودن و پيچيده بودن مباحث زمين شناسى براى افراد عادى است. واژه زمين شناسى براى اغلب مردم يادآور پديده‌هاى باشکوه، بزرگ و اسرارآميزى چون آتشفشان، زلزله، شهاب سنگ، دايناسور، فسيل، دوره‌هاى زمانى ميليونى و ... است. لمس اين مفاهيم يا مفاهيم وابسته به آنها که در جريان برنامه‌هاى گردشگرى زمين شناسى امکانپذير است، جذابيتى شگرف براى بازديدکنندگان ايجاد مى‌نمايد.

يکى از مباحث مهمى که در ژئوتوريسم اهميت زيادى دارد، موضوع آموزش و اطلاع رسانى است. هدف از اين مبحث آشنا ساختن همگان به خصوص کودکان و نوجوانان با ميراث زمين شناسى و پديده‌هاى مختلف علوم زمين به منظور جلب همکارى عمومى در حفظ اين آثار و استفاده بهينه و صحيح از اين منابع است.

ژئوتوريسم علاوه بر مزايايى که از نظر درآمدزايى مستقيم و غيرمستقيم به واسطه جذب گردشگر دارد، در ايجاد اشتغال بين دانش‌ آموختگان علوم زمين و همچنين ساکنان مناطق داراى سايت‌هاى زمين شناسى بسيار موثر است. ايجاد مشاغل جديد تحت عنوان راهنمايان زمين شناسى (Geoguides) و نگهبانان زمين شناسى (Geoguards) از اين جمله‌اند.

Geoguide زمين شناسى است که با گذراندن دوره‌هاى آموزش اصول راهنمايان جهانگردى و همچنين آشنا بودن با پديده‌هاى زمين شناسى ايران در خدمت گروه‌هاى گردشگرى قرار مى‌گيرد. وظيفه اين راهنما ارائه توضيحات علمى و توصيف پديده‌هاى زمين شناسى براى گردشگران و پيشبرد اهداف آموزشى تعريف شده است. اين راهنما مى‌تواند بصورت دائم در منطقه حضور داشته باشد و به گروه‌هاى مراجعه کننده خدمات بدهد. در اين صورت بايد در ژئوپارک مورد نظر دفترى براى استقرار وى در نظر گرفته شود. همچنين راهنما مى‌تواند بر اساس برنامه گرو‌ه‌هاى گردشگرى، در مناطق مختلف آنها را همراهى نمايد.

Geoguard زمين شناسى است که در محل ژئوپارک مستقر بوده و ضمن آگاهى کافى از ويژگى‌هاى پديده مورد نظر، وظيفه حراست از محدوده ژئوپارک را انجام مى‌دهد. Geoguard مى‌داند که چه عواملى بر پديده مذکور آثار منفى مى‌گذارد و در جهت جلوگيرى از اين آسيب‌ها تلاش کرده و اين آثار منفى را در ابتداى بازديد براى بازديدکنندگان نيز تشريح مى‌نمايد. Geoguard در تمامى مراحل بازديد گروه را همراهى نموده و از آسيب‌هاى احتمالى وارده به پديده‌ها توسط بازديدکنندگان جلوگيرى مى‌کند.

ژئوسايت:

مکانى که داراى يک پديده کمياب و ارزشمند زمين شناختى است را ژئوسايت مى نامند.اين نقاط بايد ارزش هاى زيبايى شناسى و علمى داشته و امکان بازديد از آن براى همگان فراهم باشد.

براساس cowie &wimbeldon  1994 : ژئوسايت ها مکان هايى داراى نمونه هاى شاخص از تاريخ زمين شناختى ،فرآيندهاى  برجسته زمين شناختى که در توسعه اشکال زمين موثر بوده اند،اشکال و فرم هاى زمين شناختى برجسته و شاخص هستندکه از نظر زمين شناسى ارزش جهانى دارند.

ژئوسايت ها نقاط منفردى هستند که مى توانند هدف بازديد ژئوتوريست ها باشند.همچنين گروهى از ژئوسايت ها را مى توان در گستره يک ژئوپارک يافت.

ژئوپارک:

يونسکو تعريف کوتاه و روشنى براى ژئوپارک که خود آن را ابداع کرده دارد:

گستره اى با مرزهاى کاملاً‌ آشکار و پهنه کافى که در برگيرنده چند پديده زمين شناختى کمياب و برجسته بوده و در آن گستره جاذبه هاى طبيعى تاريخى و فرهنگى ارزشمند نيز يافت مى شود. اين گستره بايد از برنامه هاى مديريت گسترش و بهره بردارى و طرح هاى حفاظتى برخوردار باشد و توان بالا بردن سطح اقتصادى جامعه محلى و جذب همکارى هاى مردمى را دارا مى باشد.

واژه نوين ژئوپارک را يونسکو پديد آورد. اين واژه از دو زيرواژه geological (وابسته به زمين شناسى) و park (پارک در مفهوم کلى) است. اين واژه به روشنى تمرکز و تاکيد بر ماهيت و ارزش زمين شناختى يک گستره دارد.

ژئوپارک ها اهداف گسترده اى را دنبال مى کنند: توسعه اقتصادى جامعه محلى از راه گسترش ژئوتوريسم تبيين ارزش واصالت زمين و طبيعت انديشه همگان، جلب مشارکت همگانى در حفاظت و نگهدارى ميراث زمين شناختى و بالابردن دانش و آگاهى مردم در مورد علوم زمين از جمله موارد راهبردى در انديشه برپاکنندگان شبکه ژئوپارک ها است.

اولين حرکت ها در رابطه با توجه و حفاظت از ژئوسايت ها و ميراث زمين شناختى توسط سازمان ها و گروه ها و انجمن ها (از قبيل: IGCP, IUGS and the council of Europe progeo Malvern Group UNESCO Division of earth sinces) صورت گرفت. اما شايد بتوان ديدار و گفتگوى Nicolas zouros يونانى وGuy Martini  فرانسوى در خلال کنگره بين المللى زمين شناسى در چين (سال 1997 ميلادى) را نقطه عطف تشکيل شبکه ژئوپارک ها اروپايى و پس از آن شبکه ژئوپارک هاى جهانى داشت. اين دو امروزه نقش مهمى در موضوع ژئوپارک ها در جهان به عهده دارند.

شبکه ژئوپارک هاى جهانى با پشتيبانى يونسکو، در سال 2004 ميلادى شکل گرفت و 17 ژئوپارک از اروپا به همراه 8 ژئوپارک از چين نخستين عضوهاى آن بودند. شبکه ژئوپارک هاى جهانى با (Global geopark network) GGN بود و اکنون 63 عضو از 19 کشور جهان دارد که ژئوپارک قشم تنها ژئوپارک ايران و خاورميانه در اين شبکه است.

 شبکه ديگرى که پيش از اين شبکه تشکيل شد.شبکه ژئوپارک هاى اروپا يا (Geopark eroupian network) GEN بود که اکنون 33 عضو دارد. شبکه جديد به نام شبکه ژئوپارک هاى آسيا اقيانوسيه یا (Acia pacfiec Geoparks network) APGN در حال  شکل گيرى است با پيشنهاد نگارنده در کنفرانس منطقه اى ژئوپارک هاى آسيا - اقيانوسيه (Malaysia langkawi 2007) همچنين سومين کنفرانس ژئوپارک هاى يونسکو Osnabruck2008 تشکيل شبکه هاى ژئوپارک هاى کشورهاى اسلامى و يا (islamic countries geopark network) ICGN اسلامى با مرکزيت پايگاه ملى داده هاى علوم زمين ايران مورد بررسى قرار گرفته که اميد است  اين شبکه با پيشنهادى عبدالعظيم حقى پور (شبکه ژئوپارک هاى خاورميانه) مورد پذيرش و تصويب يونسکو قرار گرفته و کشور ايران در اين راستا مرکزيت پيدا کند.

کشورهاى داراى ژئوپارک جهانى وشمار ژئوپارک هاى آن ها :

ايران (1) - ايتاليا (1) - کرواسى (1) - جمهورى چک (1) - چين(22)- ژاپن (3) - فرانسه(2) - يونان (2)  -مالزى (1)- جمهورى ايرلند(1) - انگلستان (7) - آلمان (6) - اتريش (2) - اسپانيا (4) - استراليا(1) - رومانى  (1) - پرتغال (2) - نروژ (1).

نويسنده : عليرضا امرى کاظمى

در این بخش می خواهیم بطور مفصل به ژئوتوریسم بپردازیم

"با کلیک روی هر موضوع اطلاعات آن را مشاهده نمایید"

منبع: اطلس توانمنديهاى ژئوپارک و ژئوتوريسم ايران، نوشته عليرضا امرى کاظمى