GaPs.ir - Geology and Petroleum Science - زيبايى شناسى در ژئوتوريسم

زيبايى شناسى در ژئوتوريسم:

بخش قابل توجهى از مخاطبين ژئوتوريسم را افراد عادى و غير متخصص تشکيل مى دهند. اين گروه اغلب شامل جوانان و نوجوانانى است که به دليل ماهيت سنى خود بيشتر علاقه مند به ديدن شگفتى ها و مناظر بديع و اعجاب آور هستند. ذکر يک موضوع علمى در مورد يک پديده زمين شناختى و يا تاريخچه زمين شناسى منطقه جذابيت کمترى براى اين گروه داشته و به تنهايى خسته کننده است.

يکى از رويکردهايى که در خلال بررسى ها و پژوهش هاى ژئوتوريسم هر منطقه بايد مورد توجه قرار گيرد، موضوع زيبايى شناسى در پديده هاى زمين شناختى و زمين ريخت شناسى است. اين عامل در جلب توجه همگان بخصوص افراد غيرمتخصص به سمت ژئوتوريسم نقش مهمى بازى مى کند. در واقع ابتدا زيبا شناسى است که موجب جلب توجه و معروفيت يک پديده مى شود و در مرحله بعد دانستن تاريخچه شکل گيرى اين پديده و يا اهميت علمى آن مورد توجه قرار گرفته و افراد با علاقه و کنجکاوى بيشترى به کنکاش در مورد آن مى پردازند.

اصولاً‌ انسان همواره به طور غريزى به دنبال زيبايى بوده و جذب پديده هاى زيبا و ديدنى مى شود. اين موضوع در ژئوتوريسم نيز کاملا صادق است. پديده هاى زمين شناختى که در ژئوتوريسم مورد توجه هستند، داراى جذابيت هاى رازگونه براى مخاطبين عام بوده و اينگونه افراد با توجه به پس زمينه هاى کلى که از دانش زمين شناسى در ذهن دارند، همواره نوعى شکوه وعظمت را از اين رشته علمى را انتظار دارند. پديده هايى مانند آتشفشان ها، دايناسورها، يخچال ها، کانيون ها، غارها و شهاب سنگ ها از جمله اين موارد هستند. پديده هاى کوچک مقياس نيز از اين قاعده مستثنى نبوده و جذابيت آنها در داستانى است که در دل خود دارند.

در بسيارى از موارد مردم پيش از آنکه به ساختار و سير تکاملى يک پديده زمين شناختى توجه داشته باشند، جذب ظاهر و زيبايى آن مى شوند. در مرحله بعدى است که انسان کنجکاوانه سعى در دانستن داستان آن پديده کرده و براى بالا بردن سطح آگاهى خود در مورد آن تلاش مى کند. در واقع اغلب اين زيبايى است که تاثير اوليه را بر فرد مى گذارد نه داستان. اگر پديده اى در گام اول جذابيتى براى يک بازديدکننده نداشته باشد، مسلماً ‌داستان آن نيز زياد برايش جذاب نيست. مگر آنکه اين  داسنان بسيار ويژه وجالب باشد.

غارها از جمله پديده هايى هستند که همواره مورد بازديد گروه هاى مختلف مردمى قرار مى گيرند. بسيارى از اين بازديدکننده ها هيچگونه اطلاعاتى از نحوه تشکيل غار و پديده هاى داخل آن ندارند. اغلب مردم به دليل ويژگى هاى زيبايى شناختى غارها به آنها مراجعه مى نمايند و در واقع با توجه به تعريف ژئوتوريسم نمى توان آنها را ژئوتوريست فرض نمود.

اما هنگامى که آنها در مورد نحوه تشکيل غارها و غار نهشته ها اطلاعات کسب مى کنند و در واقع در مورد غارها مى آموزند، ‌در زمره ژئوتوريست ها به شمار خواهند رفت. بنابراين قابل تصور است که اگر در تبليغات توريستى غارها جلوه هاى تصويرى و زيبايى شناختى آنها در کنار ويژگى ها و اهميت علمیشان قرار بگيرند جذب مخاطب آنها دو چندان خواهد شد.

دودکش هاى جن، منشورهاى بازالتى و مخروط هاى تراورتن از جمله اين پديده ها هستند که شکل ظاهرى ويژه و ارزش زيبايى شناسى آنها اولين عامل در جذب گردشگر است و ژئوتوريسم مى تواند از اين ويژگى به نفع خود سود برد.

برپايى نخستين نمايشگاه اختصاصى عکس ژئوتوريسم توسط نگارنده (فرهنگسراى نياوران تهران، مرداد ماه سال 1387) و پس از آن در خلال برگزارى نخستين کنفرانس جهانى ژئوتوريسم (فريمانتل استراليا 2008) و استقبال چشمگير و گسترده از اين دو نمايشگاه که برگزيده اى از عکس هاى ژئوسايت هاى ايران را به نمايش گذاشته بود. نشان دهنده علاقه و اشتياق متخصصان و افراد غير متخصص به مناظر و چشم اندازهاى زيباى زمين شناختى است. اين جذابيت مى تواند دستمايه هنرمندان براى خلق آثار هنرى با الهام از اينگونه پديده هاى طبيعى شده و ايشان را به شکلى به همکارى در زمينه معرفى پديده ها و چشم اندازهاى زمين شناختى و جذب گردشگر تشويق نمايد.

افسانه ها و اسطوره ها در زمين شناسى:

پديده هاى زمين شناختى گاه ريخت هاى ويژه با رويدادهاى اسرارآميز (از ديدگاه مردم عادى) را هويدا مى سازد که دستمايه مردم براى ساخت داستان ها و اسطوره ها وشکل گيرى باورهايى ماندگار مى شود. پرداختن به اين موضوع و شناخت اينگونه اسطوره ها و باورها در مقوله اى نوين به اسم geomythology  مورد بررسى قرار مى گيرد.

سنگ آدم (آدم داشى به زبان آذرى) به گونه اى از دودکش هاى جن گفته مى شود که بدنه اى استوانه اى شکل و سرى کروى دارد و شبيه بدن انسان است. در ميان مردم بومى، باورهايى و داستان هايى براى انگونه ريخت ها وجود دارد از جمله اينکه يک انسان گناهکار به عذاب خدا دچار شده و سنگ شده است.

هفت تخته سنگ ايستاده در مسير جاده چالوس با داستانى مشابه هفت برادران معروف شده اند. کوه عقاب در تفت و چين اژدها در گرمسار از ديگر نمونه هاى معروف در اين زمينه هستند. در منطقه تخت سليمان يک چشمه تراورتن ساز خشکيده که اکنون يک تپه مخروطى تو خالى و خوفناک است به نام زندان سليمان و يک ديواره دراز پيچ خورده از تراورتن به اژدهاى سليمان معروف شده اند.

 آتشفشان هاى سبلان و دماوند از ارزش هاى اسطوره اى زيادى برخوردارند تا اندازه اى که از دماوند در بسيارى از جاها به عنوان نماد ايران استفاده مى شود. از دماوند در آثار جاودانه شاعران و نويسندگان ايران نيز بارها ياد شده است.

آتشفشان مزاحم در نزديکى شهر بابک به دليل خروج آزاردهنده گوگردى از آن و دودزايى به اين نام خوانده شده است. يکى از نمونه هاى جالب در دره ستاره هاى جزيره قشم ديده مى شود. دره ستاره ها که مردم محلى به آن آستاره گفته (به معناى ستاره افتاده ) مى گويند. ريخت فرسايشى ويژه اى دارد و آکنده از ستون هاى نوک تيز باقيمانده از فرسايش است. مردم بر اين باورند که در عهد باستان يک ستاره به داخل اين دره فرو افتاده و خاک و سنگ را به هوا پرتاب کرده و خاک و سنگ در همان حالت سخت شده اند و باقيمانده اند .

ريخت شناسى ناشى از عملکرد زمين ساخت و فرسايش در کوه هاى نزديک بزرگراه کرج - قزوين در منطقه آبيک از دور دست پيکره زنى را مجسم مى سازد که چشم به جاده دارد. رانندگانى که همواره از اين مسير رد مى شوند مى گويند اين زن همسر يک راننده است که منتظر بازگشت شوهرش است.

در منطقه قروه امام زاده اى به نام باباگرگر با شمشير خود يک اژدها را به سنگ تبديل کرده است. اين اژدها يک توده تراورتن نوارى شکل و پيچ خورده است که بر روى سطح بالايى آن يک توده تراورتن نوارى شکل و پيچ خورده است که بر روى سطح بالايى آن يک شيار طولى وجود دارد و جاى برخورد شمشير به شمار مى رود. در همين منطقه دهانه اى در نزديکى چشمه معدنى وجود دارد که گازهاى زيرزمينى از آن خارج مى شود. اهالى در دل نيت يا نذرى کرده و دهانه را با پارچه و ديگر مواد مى بندند. پس از مدتى فشار گاز پارچه ها و ديگر مواد را با صدايى بلند به هوا پرتاب مى کنند. برخى از مردم باور دارند هر چه صدا بلندتر باشد امکان پذيرفته شدن نيت يا نذر آن شخص بيشتر است.

نمونه هاى بسيار زياد و جالبى از اين دست در سراسر ايران به چشم مى خورند که همگى به شکلى با پديد هاى زمين شناختى در رابطه هستند. اين نمونه ها مى توانند در موضوع آثار فرهنگى ژئوتوريسم مورد استفاده قرار گيرند. يکى از کاربردهاى جالب در اين زمينه ريشه يابى نام مکان ها و ارتباط ويژه آن با يک پديده زمين شناختى است. مرتضى مومن زاده کار جالب و همه جانبه اى در اين زمينه به انجام رسانده و مجموعه نام مکان هايى که نام کلمه زر يا طلا در خود دارند را گردآورى نموده و به اين نتيجه رسيده که در بسيارى از موارد معدن يا نشانه هايى از طلا در آن مکان وجود داشته است. وى در واقع سرنخ هايى با ماهيت فرهنگى را براى اکتشاف مورد استفاده قرار داده است.

گوناگونى فراوان در غار نهشته ها، اسامى گوناگونى را براى ريخت هاى اين غار نهشته ها به همراه داشته است. پاى فيل، ‌پنجه شير، سر يوزپلنگ، ‌عروس و داماد، هشت پا، بودا، نخل سوخته و بسيارى اسامى ديگر را مى توان از زبان راهنمايان غار در هنگام بازديد از غارهاى ايران شنيد.

نمونه هاى ياد شده نشانگر اين هستند که مردم پيوسته با طبيعت وزمين ارتباط عميق و ذاتى داشته و بسيارى از پديده هاى آن را در فرهنگ خود جاى داده اند. اين موضوع اهميت توجه به Geomythlogy  را در معرفى ژئوپارک ها و گسترش ژئوتوريسم مشخص مى سازد.