GaPs.ir - Geology and Petroleum Science - گاز

http://www.samenblog.com/uploads/g/gaps/151306.gif

يك سازند ممكن است از يك يا چند لايه‌ي رسوبي تشكيل شده باشد. البته لايه‌هاي يك سازند كاملاً به هم پيوسته هستند.

2- پالئوزوئيك : 245-560 ميليون سال پيش
3- مزوزوئيك : 65-245 ميليون سال پيش
4 - سنوزوئيك كه شامل 2 دوره است:
4 -1: ترشياري: 2-65 ميليون سال پيش
4 -2: كواترنري: از 2 ميليون سال پيش تا كنون

در ايران سه منطقه نفتي براي مطالعه سازندهاي نفتي وجود دارد كه شامل منطقه زاگرس منطقه ايران مركزي و منطقه كَُپه داغ است. منطقه يا حوضه زاگرس در ايران از شمال غربي تا جنوب شرقي امتداد دارد و در واقع جهت‌ كشيدگي رشته كوه زاگرس است. حوضه ايران مركزي ، فارس و شمال بندرعباس و حوالي‌ آن را شامل مي‌شود و حوضه ايران شمالي يا همان حوضه كُپه داغ ، شامل شرق گرگان و شمال شرق ايران است. (البته اين نكته‌ را بايد ياد آور شد كه در اين مقاله تنها سازندهاي مهم نفتي معرفي مي‌شوند)
نكته‌ي مهم ديگري كه مي‌تواند مورد توجه كارشناسان و خبرنگاران علاقه‌مند قرار گيرد، ترتيب قرارگيري و سن سازند‌هاست. ترتيب قرارگيري و معرفي سازند‌ها در اين مقاله ازسازند‌هاي مسن تر و عميق‌تر به سازند‌هاي جديدتر است.

توجه: شيل به رسوبات ريزدانه‌اي گفته مي‌شود كه به صورت لايه‌هاي بسيار نازك روي هم قرار گرفته‌اند. تخلخل اين نوع سنگ بالاست، اما داراي تراوايي كمي‌است. از اين رو شيل‌ها از خاصيت مخزني سنگ مي‌كاهند و عمدتاً كاركرد سنگ منشأ يا سنگ پوش را دارند.

هم‌چنين براي اين‌كه نفت درون مخازن نگه داشته شود نياز به يك سد در مقابل حركت دارد. سنگي كه اين عمل را انجام مي‌دهد، پوش سنگ (Cap rock) يا (Seal Rock) مي‌گويند. اين پوش سنگ‌هاعبارتند از:

حوضه‌ي نفتي ديگر مورد مطالعه حوضه‌ي كپه‌داغ در شرق گرگان و شمال شرق ايران است كه داراي سيستم‌هاي نفتي مختلفي شامل پوش سنگ ، سنگ مخزن و سنگ منشأ مي‌باشد.

ارزيابي سنگ‌هاي مخزن در حوضه‌ي كپه‌داغ بر اساس بررسي‌هاي دقيق دستگاهي تخلخل و تراوايي صورت نگرفته است، بلكه بر مبناي بررسي‌هاي صحرايي و مطالعه مقاطع نازك (مقاطع نازك در واقع نمونه گرفته شده از سنگ يك سازند است كه آن را به مقاطع بسيار نازك تبديل كرده تا در زير ميكروسكوپ قابل مطالعه باشند) استوار مي‌باشد. سنگ‌هاي مخزن و پوش سنگ آن‌ها در منطقه به دو گروه سنگ مخزن‌هاي مربوط به دوران مزوزئيك (mesozoic) است كه احتمالا در تمام حوضه كپه‌داغ گسترش و توسعه يافته‌اند و ديگري سنگ مخزن‌هاي دوران پالئوزويك (paleozoic) است كه تنها در محدوده‌ي جنوب غرب كپه‌داغ شناسايي شده‌اند.

اين سازند‌ها بر اساس شواهد صحرايي و سنگ‌شناسي از ظرفيت بالقوه‌اي جهت تشكيل مخازن هيدروكربوري برخوردار و براي ارزشيابي مناسبند و تنها در قسمت جنوب منطقه كپه‌داغ گسترش دارند.

غنی بودن حوضه زاگرس از ساختارهای حاوی هیدروکربور در منطقه خاورمیانه موجب شده است که تعدادی از مخازن نفتی و گازی این منطقه به طور مشترک در بین کشورها واقع گردد. این مخازن به لحاظ زمین شناسی یکپارچه بوده ولی از لحاظ مالکیت اشتراکی است. رقابت بین کشورهای همسایه موجب شده است که این مخازن مرزی نسبت به مخازن درون کشور در اولویت بهره برداری قرار گیرد. علاوه بر این بزرگترین مخازن گازی و نفتی ایران در مرزهای سیاسی واقع شده اند. لذا شناخت بیشتر از این مخازن موجب بهره برداری بهتری از آنها خواهد شد. در اینجا به بررسی این مخازن می پردازیم.

مخازن هیدروکربوری مشترک:

کشور ما با کشورهای همسایه یعنی عراق، کویت، عربستان، قطر، امارات و عمان دارای مخازن اشتراکی است. حداقل 15 مخزن در این ارتباط وجود دارند.این در حالی است که امکان مشترک بودن تعدادی دیگر از مخازن در هاله ای از ابهام واقع شده است.

مخازن مشترک خشکی ایران با کشور عراق می باشد. در طول مرز مشترک ایران و عراق 5 مخزن نفتی نفت شهر (سابقاً نفت شاه)، دهلران، پایدار غرب، آزادگان و یادآوران (سابقاً حسینیه - کوشک) وجود دارد. هم اکنون ميادين دهلران، پايدار غرب و نفت شهر در حال توليد بوده و دو ميدان يادآوران و آزادگان نيز در مراحل مختلف توسعه قرار دارند. ادامه میدان نفت شهر در عراق با نام میدان"نفت خانه" معروف است. میادین آزادگان و یادآوران به ترتیب در مجاورت میادین "مجنون" و "سنباد" عراق واقع شده­اند ولی در مورد ارتباط (ساختمانی و پیوستگی مخزنی) این میادین اطلاعی در دسترس نیست.

10میدان باقی مانده آبی با کشورهای همسایه خلیج فارس مشترک می باشند. میدان گازی آرش تنها میدان مشترک ایران با کشور کویت در آبهای خلیج فارس است. به نظر می رسد که ادامه این میدان در آبهای کویت با میدان "دورا"در ارتباط باشد.

میادین نفتی اسفندیار، فروزان، فرزاد(A) و فرزاد(B) با کشور عربستان مشترک می باشد. میدان نفتی اسفندیار در آبهای عربستان به میدان "لولو" تبدیل می گردد. بخش عربستانی میدان فروزان نیز در این کشور با نام میدان "مرجان" شناخته می شود.میادین فرزاد (A) و(B) گاهی با نامهای میادین فارسی(A) و (B) نیز از آنها یاد می شود. بخش خارجی میدان فرزاد(A) در عربستان با نام میدان "حصبه"شهرت یافته است.

تاکنون مخزن مشترکی بین ایران و بحرین در آبهای خلیج فارس کشف و گزارش نشده است.

میدان گازی فوق عظیم پارس جنوبی که در ادامه به میدان شمال تبدیل می­شود با کشور قطر مشترک می باشد. این میدان بزرگترین و مهمترین میادین اشتراکی ایران و دنیا است.

میادین نفتی بلال، رشادت ایران و الخلیج قطر بسیار نزدیک به خط مرزی می­باشد ولی از ادامه ساختار­های این مخازن در کشور مقابل اطلاع معتبری در دسترس نیست.

مخازن سلمان، فرزام، نصرت از مخازن مشترک ایران با امارات متحده عربی است که این میادین در کشور همسایه به ترتیب با نامهای"ابولبخوش"، "فلاح" و "فاتح" شناخته شده­اند. امکان مشترک بودن مخازن دنا، اسفند، مبارک و صالح جنوبی با این کشور نیز وجود دارد.

تنها میدان مشترک ایران و عمان میدان گازی هنگام می باشد.

بزرگترین میدان گازی مشترک دنیا (پارس جنوبی - شمال قطر)در بخش قطری 20 سال زودتر از بخش ایرانی اکتشاف و به بهره برداری رسیده است.همچنین در حال حاضر امارات متحد عربى از ميدان مشترك سلمان و عربستان از ميدان مشترك فروزان بيش از دو برابر ايران برداشت مى کنند. از سوى ديگر، برداشت يك جانبه از ميدان هاى مشترك، افت فشار را در بخش بهره بردارى شده کاهش و در نتيجه، منابع نفت و گاز را به سوى ديگر سوق مى دهد. ضمن اين که اين پديده (مهاجرت) سبب مى شود کشورى که در حال بهره بردارى يك جانبه است، از سهم بيشترى بهره مند شود. جبران انرژى از دست رفته نيز، هزينه هاى مضاعفى را درزمينه اعمال روش­هاى افزايش مجدد توليد از جمله تزريق آب، گاز، فرآورى مصنوعى و ... در پى خواهد داشت. اینها همه اهمیت شناخت، مطالعه و توسعه میادین مرزی را نشان می دهد.

شرح مختصری در مورد مخازن مشترک

1- میدان نفتی نفت شهر

ميدان نفتی نفت شهر در فاصله ١٠٠ کيلومتر شمال غربی ایلام و ٢٣٠ کيلومتری جنوب غربی کرمانشاه واقع است. این میدان در سال 1923 در تاقدیس نفت شهر کشف گردید. ميدان نفت خانه بخش عراقی میدان نفت شهر، در سال ١٩٢٧ توسط شرکت نفت انگليسی و عراق کشف کرد. پس از پيروزي انقلاب اسلامي به " ميدان نفتي نفت شهر " تغيير نام يافت. تنها ميدان نفتي در حال توليد استان کرمانشاه دارای692 میلیون بشکه نفت و کلاهک گازی می باشد.

آسماری فوقانی (بخش کلهر) با ضخامت 71 متری در این میدان خواص مخزنی دارد. شیل های گورپی (98 متر) سنگ منشأ و انیدریتهای گچساران سنگ پوش این مخزن می باشد. تخلخل متوسط سنگ مخزن درحدود 13 درصد است. نفت سبک API=42با درصد سولفور 6/0 از این میدان برداشت می شود.

2- میدان نفتي دهلران

ميدان دهلران در سال1351 کشف شد. ميزان نفت خام درجاي اوليه اين ميدان 4212 ميليون بشكه است که 635 ميليون آن را ميتوان برداشت کرد.همچنین این میدان دارای کلاهک گازی می باشد. در طول جنگ تحميلي چاههاي اين ميدان به آتش کشيده و توليد از آنها متوقف شد. از ميدان نفتي دهلران تا سال١٣٧٠ حدود ١٢ ميليون بشكه نفت برداشت شده است. سنگ مخزن این میدان سازندهای سروک، پابده و آسماری می باشد. نفت خام دهلران داراي 3/43 درجهAPI و درصد وزني گوگرد آن 7/2 است.

3-میدان نفتی پایدار غربی

این میدان در سال 1359 کشف گردید. سازند های آسماری و گروه بنگستان (بویژه سروک) در این میدان سنگ مخزن می باشند. نفت ميدان پایدار غرب از نوع سنگين است (درجه سبکی نفت در آسماری 9/17 درجه و بنگستان 4/21 درجه است) و فشار طبيعی مخازن به تنهایی پاسخگوی استمرار توليد نفت نيست. از این رو وجود تلمبه های نفت بر سر چاه ها ضروری است. این میدان دارای کلاهک گازی و نفتی با درصد سولفور5/1 درصد است.

4- ميدان آزادگان (آزادگان شمالی و جنوبی)

ميدان عظيم نفتی آزادگان یکی از بزرگترين ميدان نفتی ايران و جهان است که در سال 1376 کشف شده است. در محدوده­اي به وسعت ٢٠ در75 کيلومتر در٨٠ کيلومتري غرب اهواز در منطقه دشت آزادگان واقع است. ميدان نفتي آزادگان به دو بخش شمالي و جنوبي تقسيم مي شود (البته به نظر شرکت گازپروم نفت ميدان آزادگان يک ميدان واحد است). ميدان نفتی آزادگان شمالی در ١٢٠ کيلومتری غرب اهواز، منطقه مرزی بين ايران و عراق واقع شده است. از لایه های نفتی تاقدیس ژئوفیزیکی آزادگان می توان به سازندهای کژدمی، ایلام و فهلیان اشاره کرد. لایه مخزنی ایلام دارای نفت سنگین ) ۫(API=17 است.این ساختمان در حدود 5008 میلیون بشکه نفت دارد.

5- ميدان نفتی يادآوران (يا مخازن حسينيه /کوشك سابق)

ميدان يادآوران از ترکيب دو ميدان یا تاقديس حسينيه و کوشک تشکيل شده است. تاقديس حسينيه در ناحيه دزفول شمالی در مجاورت و به موازات خط مرزی و مشترک بين ايران و عراق و چاه حسينيه به فاصله٢١ کيلومتری شمال غربی چاه دارخوين ٢ و حدود ۵/۴٣ کيلومتری شمال غرب چاه خرمشهر١ و حدود ٣٠ کيلومتری جنوب چاه کوشک ١ واقع شده است.تاقديس کوشک در فاصله ۵٣ کيلومتری جنوب غرب ساختمان جفير و ٢٢ کيلومتری جنوب شرق ساختمان آزادگان و٨٠ کيلومتری جنوب غرب اهواز نزديک مرز ايران و عراق قرار دارد. امتداد آن شمال غرب – جنوب شرقی می باشد .

تاقديس يادآوران در سطح زمين فاقد رخنمون بوده و ساختاری است که بوسيله برداشتهای ژئوفيزيکی اکتشاف شده است (تاقدیس ژئوفیزیکی). تاقديس حسينيه در امتداد ساختمانهای دارخوين، خرمشهر و آزادگان دارای روند شمالی – جنوبی می باشد . اين تاقديس بر روی افق های سروک و فهليان با بستگی های افقی به ترتيب140-۴٨ و۶۵٢-٨٠ کيلومتر مربع و بستگی قائم 50 و ٩٠ متر با توجه به نقشه­های عمقی ژئوفيزيکی می­باشد و با توجه به نقشه های لرزه نگاری تاقديس کوشک در افق سروک دارای بستگی افقی٧٢ کيلومتر مربع و بستگی قائم ۵۵متر می باشد همچنين بستگی افقی و قائم بر روی افق فهليان به ترتيب٢٢ کيلومتر مربع و ٢٠ متر بر آورد گرديده است .

تاقديس حسينيه بدون هيچگونه رخنمونی در سطح زمين با عمليات لرزه نگاری در سال 1375 مشخص و محرز گرديد. اولين لرزه نگارى در منطقه در سال 1375انجام شده و در سال ١٣٧٩اکتشافى صورت گرفت. در سال ٨١ ميدان نفتى حسينيه با 5/1ميليارد بشکه ذخاير تثبيت شد و با ادامه اکتشاف مشخص گرديد که فاصله بين دو ميدان نفتى کوشک و حسينيه نيز مخزن نفت است. بينابين ميادين کوشک و حسينيه فاصله اى است که ظاهراً محل مخزن جديد است. مجموع ميادين کوشک و حسينيه و حد فاصل تازه کشف شده بين اين دو ميدان به نام " يادآوران" تغيير نام داد.

6- میدان گازی / نفتی آرش

این میدان مشترک در بین ایران و کویت در سال 1379 کشف گردید. ميدان نفتي و گازي آرش با نفت خام درجاي اوليه ۴۵٧ ميليون بشكه در سازند گدوان و گاز درجاي اوليه 5/22 ميليارد متر مكعب و ۶/٨٣ ميليون بشكه ميعانات گازي در سازند فهليان است. به نظر می رسد بخشهایی از این میدان در آبهای عربستان مشترک است.

7- میدان نفتی اسفندیار

میدان یادشده در سال 1345 در تاقدیس اسفندیار توسط شرکت آیپک کشف شد. سنگ مخزن این میدان سازند گدوان (رتاوی زیرین) می باشد. نفت این میدان دارای درجه سبکی ای.پی.آی 30 درجه است. ميدان اسفنديار مشترك با عربستان داراي 532 ميليون بشكه نفت خام درجا می باشد.

8-میدان فروزان

میدان نفتی فروزان که قبل از انقلاب به نام فريدون خوانده مي شد، يكي از میادینی است که توسط شرکت نفت پان آمريكن در سال 1966 در آب­هاي فلات قاره ايران کشف شد. نفت خام فروزان با ٣١ درجه اي.پي.آي حدود 7/2 درصد وزني گوگرد دارد. این میدان ٢٣٠٩ ميليون بشكه نفت خام درجا دارد. میدان فروزان به همراه میدان اسفندیار جز بلوک عملیاتی و اکتشافی ناحیه خارک شرکت فلات قاره می باشد.

9- میادین گازی فرزاد A و B

این میادین از ميادين کوچك گازی ايراني در نزدیکی هم(جزیره فارسی) بلوک اکتشافی فارسی هستند. در ميدان گازي فرزاد B تا کنون دو چاه توليدي حفر شده است.ميدان گازي فرزاد B با ذخيره درجاي حدود 5/١٢ تريليون فوت مكعب گاز طبيعي دارد. بخش بسیار ناچیزی از ساختمان فرزادA-حصبه در قسمت ایرانی می باشد. در حالی که بخش اعظم ساختمان فرزاد Bدر آبهای ایران واقع شده است. روند ساختمان فرزاد A به صورت شمال شرقی-جنوب غربی است در حالی که روند ساختمان فرزاد B بصورت شمال غربی-جنوب شرقی است.

10- میدان گازی / نفتی پارس جنوبی

بزرگترین ساختمان حاوی گاز در دنیا یعنی میادین پارس جنوبی- شمال قطر در بین ایران و قطر مشترک می باشند. این میدان دارای ذخیره عظیمی از گاز در سازندهای فراقون- دالان- کنگان (سازند خوف) می­باشد. اگرچه سازندهای گروه خامی و بنگستان نیز در این میادین دارای نفت می باشد. مهم ترين ميدان گازي دريائي کشور داراي ١٣١٣٠ ميليارد متر مكعب گاز درجا است. هم اکنون 28 تريليون متر مكعب گاز درجا در کشور وجود دارد که نزديک به 50 درصد از ذخاير گازى کشور (8 درصد کل مخازن گازی دنیا) تنها در ميدان پارس جنوبى قرار دارد. اين ميدان همچنين داراى ميعانات گازى در جاى معادل ١٨ هزار ميليون بشكه است. این میدان به همراه میادین پارس شمالی، گلشن و فردوسی تحت پوشش شرکت نفت و گاز پارس است.

11- میدان نفتی / گازی سلمان

ميدان سلمان (ساسان سابق) در سال 1344 (1965) در خلیج فارس و منطقه لاوان (تحت پوشش شرکت فلات قاره) کشف شد. ذخيره نفت خام ميدان سلمان 4073ميليون بشكه و گاز۵/١٨٣ ميليون متر مكعب گاز درجا است. این میدان نخستين ميداني است که به وسيله شرکت نفت لاوان (LAPCO) در آب هاي فلات قاره ايران کشف شد و با ميدان نفتي ابوالبخوش ابوظبي مشترك است.تاقدیس سلمان ابعادی در حدود 6 در 9 کیلومتر دارد. بهره برداري از اين ميدان در سال 1347 آغاز شد.

گروه دهرم سنگ مخزن گاز و سازند عرب (سازندهای بوئيب، عرب فوقانی و عرب تحتانی) سنگ مخزن نفتی این میدان می باشد. بخش اعظم این میدان در آبهای ایرانی خلیج فارس واقع شده است.

12-میدان نفتی فرزام

میدان فرزام بخش بسیار کوچکی از میدان فلاح امارات متحده عربی است که در آبهای ایران (ناحیه سیری) واقع شده است. این میدان در کنار میادین سیوند، دنا، نصرت و الوند قرار دارد. روند قرارگیری تاقدیس این میدان به صورت شمالی-جنوبی است.

13- میدان نفتی نصرت

ميدان نصرت در سال 1340 در ناحیه سیری توسط شرکت سوفیران کشف شد. در این میدان سازند سروک (ميشريف) دارای خواص مخزنی است. مقدار نفت درجای این میدان ١٨٨ ميليون بشكه می باشد.

14- میدان گازی هنگام

تنها میدان مشترک ایران با کشور عمان میدان هنگام می باشد که در گذشته به نام (HE-E1) مشهور بوده است. این میدان توسط شرکت سوفیران در سال 1354 کشف گردید. گاز درجایی برابر با حجم ۴/٢٢ ميليارد متر مكعب در سازندهای ايلام و سروك در این میدان وجود دارد.

نتیجه گیری:

مخازن مشترک هیدروکربوری از منابع استرتژیک هر مملکت می باشد. بزرگترین مخازن نفتی (یادآوران و آزادگان) و گازی (پارس جنوبی) ایران در مناطق مرزی و بصورت مشترک با کشورهای همسایه می باشد. شناخت بیشتر این مخازن و اولویت مطالعه آنها می تواند در بهره برداری بهتر اهمیت ویژه داشته باشد.

نفت و گاز

مقدمه:

   ريشه واژه نفت در زبان فارسي به طور يقين مشخص نيست. به عقيده زبان شناسان نفت از کلمه اوستايي ( نپتا ) گرفته شده است که کلدانيان و اعراب آن را از زبان مادي گرفته و ( نفتا ) خوانده اند . پتروليوم (petroleum) واژه اي لاتين هم ارز نفت است که از دو کلمه پترا (petra) به معني سنگ و (oleum) به معني روغن گرفته شده است .

نفت در زبان هاي مختلف به شکل ذيل مي باشد :

Catalan: petroli

Greek: petrelaio

Interlingua: petroleo

Latin: petroleum

و ...

- پتروليوم در واقع در مواد هيدروكربني است كه به صورت طبيعي عمدتاً در سنگ هاي رسوبي واقع مي گردد.

- پتروليوم مي تواند به صورت فازهاي مختلف، از جمله فاز گازي، نظير گاز طبيعي (natural gas) ، فاز مايع، نظير نفت خام (crude oil) و فاز جامد، مانند قير (asphalt) در خلل و فرج و شكستگي هاي سنگ ها تجمع يابد.

- نفت خام (Crude Oil) ، مخلوطي طبيعي از هيدروكربن هاي مايع است كه هم در مخازن زيرزميني و هم در سطح، بعد از گذر از تفكيك كننده هاي مختلف به صورت مايع باقي مي ماند.

- خواص فيزيكي و شيميايي هيدروكربن براي مهندسين مخزن و توليد بسيار مهم است زيرا خواص فيزيكي و شيميايي هيدروكربن، برروي حركت سيالات درون مخزن و مقدار واقعي توليد هيدروكربن تأثير خواهد گذاشت.

- انباشته شدن مواد هيدروكربني در زير سطح زمين در سنگ هايي صورت مي گيرد كه توانايي نگهداري و انتقال سيالات را داشته باشند. اين سنگها، مخزن (reservoir) ناميده مي شوند.

- تجمع مواد هيدروكربني به صورت اقتصادي در سنگ مخزن منوط به وجود عوامل متعددي است. بطور كلي وجود پنج عامل براي تجمع اقتصادي نفت و گاز لازم و ضروري است.

اين پنج عامل عبارتند از :

1-  سنگ منشأ بالغ (mature source rock) كه توليد هيدروكربن کرده است که سنگ دانه ريز غني از مواد آلي كه در حرارت معيني به بلوغ رسيده و داراي نفت و گاز قابل بهره برداري است.

2- سنگ مخزن (reservoir rock) كه بتواند هيدروكربن را در داخل خود جا دهد و داراي تخلخل (توان ذخيره) و تراوايي (توان انتقال) باشد.

3-  مهاجرت هيدروكربن بين سنگ منشأ و سنگ مخزن (migration pathway) عملي باشد.

4-  پوش سنگ (cap rock) ناتراوا كه از خروج نفت از داخل سنگ مخزن جلوگيري كند.

5- تله نفتي (oil trap) كه در آن نفت به صورت اقتصادي متمركز گردد.

تاريخچه صنعت نفت

   استخراج نفت به روش كنوني يعني طريقه حفر چاه فقط از نيمه دوم قرن گذشته معمول شده است ولي استفاده از نفت كه بصورت چشمه از زمين مي جوشد يا گاز طبيعي كه از شكافها خارج مي شد و همچنين قير كه از معادن سطح الارضي بدست ميآيد سابقه اي بسيار طولاني دارد كه در كاوشهاي باستان شناسي نيز شواهدي دال بر اين موضوع بدست آمده است. استفاده از تجربيات گذشته در عرصه هاي گوناگون صنعت نفت و بخصوص در مورد اقتصاد و عوامل تاثير گذار بر آن در طول تاريخ و نوسانات قيمت ضرورت دارد. براي شناخت بهتر از گذشته و استفاده از تجربيات در آينده در اين بخش اطلاعات جامعي از گذشته تا حال در زمينه صنايع نفت و گاز در ايران و جهان جمع آوري و در اختيار علاقه مندان قرار گرفته است.

   خواص هيدروکربورها

   کليات

   ريشه واژه نفت در زبان فارسي به طور يقين مشخص نيست. به عقيده زبان شناسان نفت از کلمه اوستايي ( نپتا ) گرفته شده است که کلدانيان و اعراب آن را از زبان مادي گرفته و ( نفتا ) خوانده اند . پتروليوم (petroleum) واژه اي لاتين هم ارز نفت است که از دو کلمه پترا (petra) به معني سنگ و (oleum) به معني روغن گرفته شده است .پتروليوم در واقع در مواد هيدروكربني است كه به صورت طبيعي عمدتاً در سنگ هاي رسوبي واقع مي گردد .

   پتروليوم مي تواند به صورت فازهاي مختلف، از جمله فاز گازي، نظير گاز طبيعي (natural gas) ، فاز مايع، نظير نفت خام (crude oil) و فاز جامد، مانند قير (asphalt) در خلل و فرج و شكستگي هاي سنگ ها تجمع يابد.

میدان‌های گازی جهان که امروزه حداقل در ۸۰ کشور جهان شناسایی شده است، مقداری تخمینی برابر ۵٬۵۰۱ تریلیون فوت مکعب را شامل می‌شود. برآورد می‌شود که میزان گاز طبیعی موجود در جهان میزانی به مراتب بیش از این باشد که یا هنوز شناسایی نشده و یا در دریاها موجود است که به دلیل مقرون به صرفه نبودن استخراج از آن عمق، دست نخورده باقی بماند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست کشورها بر پایه ذخایر نفتی اثبات شده به نقل از سیا در ژانویه ۲۰۱۰.

کشورذخایر (بشکه)درصد جهان۱ عربستان سعودی۲۶۴٬۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۱۹٫۰۰٪۲ کانادا۱۷۵٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۱۲٫۵۸٪۳ ایران۱۳۷٬۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۹٫۸۸٪۴ عراق۱۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۸٫۲۶٪۵ کویت۱۰۴٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۷٫۴۷٪۶ امارات متحده عربی۹۷٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۷٫۰۲٪۷ ونزوئلا۹۷٬۷۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰۷٫۰۲٪۸ روسیه۷۴٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۵٫۳۳٪۹ لیبی۴۷٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۳٫۳۸٪۱۰ نیجریه۳۷٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۲٫۶۹٪۱۱ قزاقستان۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۲٫۱۵٪۱۲ قطر۲۵٬۴۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰۱٫۸۲٪۱۳ چین۲۰٬۳۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰۱٫۴۶٪۱۴ ایالات متحده آمریکا۱۹٬۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰۱٫۳۷٪۱۵ آنگولا۱۳٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۹۷٪۱۶ الجزایر۱۳٬۴۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۹۶٪۱۷ برزیل۱۳٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۹۵٪۱۸ مکزیک۱۲٬۴۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۸۹٪۱۹ جمهوری آذربایجان۷٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۵۰٪۲۰ سودان۶٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۴۹٪۲۱ نروژ۶٬۶۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۴۸٪۲۲ اکوادور۶٬۵۴۲٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۴۷٪۲۳ هند۵٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۴۲٪۲۴ عمان۵٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۳۹٪— اتحادیه اروپا۵٬۴۵۳٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۳۹٪۲۵ ویتنام۴٬۷۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۳۴٪۲۶ مصر۴٬۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۳۱٪۲۷ اندونزی۴٬۰۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۲۹٪۲۸ استرالیا۳٬۳۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۲۴٪۲۹ یمن۳٬۱۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۲۳٪۳۰ بریتانیا۳٬۰۸۴٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۲۲٪۳۱ مالزی۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۲۱٪۳۲ سوریه۲٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۱۸٪۳۳ آرژانتین۲٬۳۸۶٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۱۷٪۳۴ گابون۲٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۱۴٪۳۵ کلمبیا۱٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۱۴٪۳۶ جمهوری کنگو۱٬۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۱۱٪۳۷ چاد۱٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۱۱٪۳۸ برونئی۱٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۸٪۳۹ گینه استوایی۱٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۸٪۴۰ دانمارک۱٬۰۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۸٪۴۱ ترینیداد و توباگو۷۲۸٬۳۰۰٬۰۰۰۰٫۰۵٪۴۲ رومانی۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۴٪۴۳ ترکمنستان۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۴٪۴۴ ازبکستان۵۹۴٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۴٪۴۵ تیمور شرقی۵۵۳٬۸۰۰٬۰۰۰۰٫۰۴٪۴۶ پرو۴۷۰٬۸۰۰٬۰۰۰۰٫۰۳٪۴۷ بولیوی۴۶۵٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۳٪۴۸ پاکستان۴۳۶٬۲۰۰٬۰۰۰۰٫۰۳٪۴۹ تایلند۴۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۳٪۵۰ تونس۴۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۳٪۵۱ ایتالیا۴۲۳٬۷۰۰٬۰۰۰۰٫۰۳٪۵۲ اوکراین۳۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۳٪۵۳ آلمان۲۷۶٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۲٪۵۴ ترکیه۲۶۲٬۲۰۰٬۰۰۰۰٫۰۲٪۵۵ ساحل عاج۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۲٪۵۶ کامرون۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۵۷ آلبانی۱۹۹٬۱۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۵۸ بلاروس۱۹۸٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۵۹ جمهوری دموکراتیک کنگو۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۰ کوبا۱۷۸٬۹۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۱ پاپوآ گینه نو۱۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۲ فیلیپین۱۶۸٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۳ شیلی۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۴ اسپانیا۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۵ بحرین۱۲۴٬۶۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۶ فرانسه۱۰۱٬۲۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۷ موریتانی۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۸ هلند۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۶۹ مراکش۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۷۰ لهستان۹۶٬۳۸۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۷۱ اتریش۸۹٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۷۲ گواتمالا۸۳٬۰۷۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۷۳ سورینام۷۹٬۶۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۷۴ صربستان۷۷٬۵۰۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۷۵ کرواسی۷۳٬۳۵۰٬۰۰۰۰٫۰۱٪۷۶ نیوزیلند۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۷۷ میانمار۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۷۸ ژاپن۴۴٬۱۲۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۷۹ قرقیزستان۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۰ گرجستان۳۵٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۱ بنگلادش۲۸٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۲ مجارستان۲۶٬۵۷۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۳ بلغارستان۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۴ آفریقای جنوبی۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۵ جمهوری چک۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۶ غنا۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۷ لیتوانی۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۸ تاجیکستان۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۸۹ یونان۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۹۰ اسلواکی۹٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۹۱ بنین۸٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۹۲ بلیز۶٬۷۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۹۳ تایوان۲٬۸۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۹۴ اسرائیل۱٬۹۴۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۹۵ باربادوس۱٬۷۹۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۹۶ اردن۱٬۰۰۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪۹۷ اتیوپی۴۳۰٬۰۰۰۰٫۰۰٪-Total۱٬۳۹۲٬۴۶۱٬۰۵۰٬۰۰۰۱۰۰٫۰۰٪

     نفت خام (Crude Oil)

   مخلوطي طبيعي از هيدروكربن هاي مايع است كه هم در مخازن زيرزميني و هم در سطح، بعد از گذر از تفكيك كننده هاي مختلف به صورت مايع باقي مي ماند . خواص فيزيكي و شيميايي هيدروكربن براي مهندسين مخزن و توليد بسيار مهم است زيرا خواص فيزيكي و شيميايي هيدروكربن، برروي حركت سيالات درون مخزن و مقدار واقعي توليد هيدروكربن تأثير خواهد گذاشت . انباشته شدن مواد هيدروكربني در زير سطح زمين در سنگ هايي صورت مي گيرد كه توانايي نگهداري و انتقال سيالات را داشته باشند. اين سنگها، مخزن (reservoir) ناميده مي شوند . تجمع مواد هيدروكربني به صورت اقتصادي در سنگ مخزن منوط به وجود عوامل متعددي است.

اكتشاف نفت و گاز

   با گذشت زمان و برداشت از ذخاير تجديد ناپذير نفت و گاز ضرورت دستيابي به ذخاير جديد حائز اهميت مي باشد و اين امر تحقق نمي يابد مگر با انجام عمليات اكتشافي دقيق بر روي مناطق مستعد هيدروكربني كشور كه در طي مراحل مختلف ژئوفيزيكي، ژئوشيميايي و حفاري اكتشافي و استفاده از روشهاي گوناگون اكتشافي وجود يا عدم وجود ذخاير به اثبات خواهد رسيد. با وجود ذخاير نفت و گاز مشترك بين ايران و كشورهاي همسايه انجام عملياتهاي اكتشافي گسترده تر بر روي اين ذخاير ضرورت دو چندان يافته است. در اين بخش تلاش شده است اطلاعات جامع و موثق از مراحل مختلف انجام عمليات اكتشافي جمع آوري و با توجه به روشهاي متداول در جهان و همچنين روشهاي نوين، اطلاعات بصورت مدون و كامل ارائه گردد.

حفاري نفت و گاز

   پس از انجام مطالعات زمين شناسي و انجام عمليات اكتشافي بر روي مناطق مستعد، تنها روش اثبات وجود نفت و گاز در زير لايه هاي زمين حفاري مي باشد كه با صرف هزينه هاي بسيار و استفاده از روشهاي گوناگون و متد پيشرفته به بررسي مستتقيم لايه هاي زمين مي پردازد. صنعت حفاري پيشينه اي طولاني داشته و در طول تاريخ با پيشرفت صنعت دچار تغييراتي در روشها و تجهيزات مورد استفاده شده است. امروزه آشنايي استفاده از فنون جديد در اين صنعت ضروري مي باشد به همين دليل سعي شده است اطلاعات دقيقي از روشهاي گوناگون حفاري از گذشته تا حال و پارامترهاي مرتبط با آن از قبيل گل حفاري و پروسه تكميل چاه گرد آوري و در اختيار علاقمندان قرار گيرد.

استخراج نفت و گاز

   استخراج نفت و گاز داراي پيشينه بسيار طولاني مي باشد. از زمانهاي بسيار دور كه افراد از چشمه هاي سطحي نفت برداشت مي كردند و يا از گازي كه از سطح زمين خارج مي شد در آتشكده هاي باستاني استفاده مي گرديد. امروزه با توجه به پيشرفت تكنولوژي و وابستگي صنايع به نفت، تامين اين ماده حياتي شايان توجه فوق العاده مي باشد استفاده از روشهاي گوناگون و متدهاي پيشرفته در استخراج بهينه و بيشترين استفاده از حجم ذخاير نفت و گاز و توجه به فناپذبر بودن آنها لزوم توجه به اين بخش از صنعت را گوش زد مي نمايد. بهره برداري مناسب از ذخاير، توجه به مسائل زيست محيطي در طي عمليات استخراج نيازمند شناخت دقيق روشها و تجهيزات و مسائل مرتبط با عمليات استخراج مي باشد. با توجه به اطلاع رساني دقيق و بروز بودن اطلاعات در اين عرصه در اين بخش سعي گرديده تا اطلاعات كامل و جامعي از عمليات استخراج نفت و گاز در اختيار متخصصين و علاقمندان قرار گيرد.

پالايش نفت و گاز

   پالايش جزو آخرين مراحل در روند توليد مواد هيدروكربني مي باشد. كه در آن براي تفكيك مواد تشكيل دهنده نفت خام و گاز طبيعي عمليات شيميايي و فيزيكي خاص صورت مي گيرد و فرآورده هاي گوناگون مورد نياز بدست مي آيند ايجاد ارزش افزوده، اشتغال زايي و توليد مواد اوليه صنايع در گرو توجه به صنعت پالايش و ايجاد پالايشگاههاي پيشرفته مي باشد. براي آشنايي كلي با صنعت پالايش سعي شده است در اين بخش اطلاعات كلي در زمينه صنايع پالايش در ايران و جهان و در ادامه به معرفي پالايشگاههاي ايران پرداخته شده است.

ذخاير نفت و گاز ايران

   جمهوري اسلامي ايران يكي از بزرگترين توليد كنندگان نفت و گاز در جهان مي باشد. در گذشته فعاليتهاي بسياري در جهت شناخت و بهره برداري از ذخاير هيدروكربني در مناطق مختلف كشور انجام شده است، ليكن اطلاعات مورد نظر بطور پراكنده بوده و در نتيجه دسترسي به آنها مشكل بوده است. در اين بخش پس از اقدام به جمع آوري اطلاعات در غالب چهار محدوده هيدروكربني اصلي مناطق نفت خيز جنوب، نفت مناطق مركزي، مناطق فلات قاره و وحدوده نفت و گاز خزر گرديد و اطلاعات كلي در مورد مناطق تحت پوشش و معرفي آنها صورت گرفته است.

اقتصاد نفت و گاز

   انرژي و نفت بعنوان بهترين منبع تامين آن در جهان و نقش نقش نفت و گاز در اقتصاد كشورهاي توليد كننده، حائز اهميت بسيار مي باشد. براي توسعه اقتصادي كشور كه داراي بخشهاي مختلف است، ابتدا بايد به سمت اولويتها رفت. بخش نفت و گاز در اقتصاد ايران براي توسعه بخشهاي اقتصادي داراي مزيتهاي فراواني مي باشد. شناخت پارامترهاي مختلف تاثير گذار بر اقتصاد نفت، همچنين اطلاعات از شرايط، عوامل و بازتابهاي آنها بر قيمتها در زمان حال و گذشته مي تواند در شناخت مسير مناسب در جهت لحاظ سياستها و راهكارهاي صحيح اقتصادي كمك شاياني بنمايد آشنايي با اوپك و سياستهاي آن كه مطمئنا بر اقتصاد تمام كشورهاي عضو اثر گذار بوده است نيز ضرورت دارد. با توجه به مسائل فوق سعي بر آن بوده است تا در اين بخش اطلاعات اقتصادي دقيق شامل قيمت، نمودارها و عوامل اقتصادي بروز رساني و ارائه گردد. در بخش آشنايي با اپك اطلاعاتي از پيشينه تاسيس و اقدامات انجام شده تا امروز آورده شده است.

نفت و محيط زيست

   دنياي صنعتي و نيازهاي آن منجر به استفاده هرچه بيشتر انسان از سوختهاي فسيلي شده است در اين ميان نفت و گاز بعنوان سوختهاي اصلي نقش بزرگي در آلودگي هاي زيست محيطي دارا مي باشند. آلودگي هوا ناشي از سوخت فرآورده هاي نفت و گاز در خودروها، نيروگاهها و ماشين آلات كارخانه جات از يكسو و آلودگيهاي آب در اثر نشت نفت از نفتكشها و حتي در حين عمليات حفاري و استخراج لزوم توجه خاص به اين بخش را فراهم مي آورد. توجه به اين موضوع و رعايت اصول زيست محيطي كمك شايان توجهي در حفظ سلامتي افراد و سالم نگهداري محيط زيست و زندگي خواهد داشت. در اين بخش نفت و محيط زيست ابتدا سعي در شناسايي و معرفي عوامل و منابع آلودگي و پس از آن ارائه راهكارهايي در جهت كاهش اين آلودگي ها بوده است.

دستاوردهاي جديد

   با پيشرفت علوم و صنايع هر روز شاهد دستاوردهاي جديد در صنايع گوناگون هستيم. شناخت و بكارگيري دستاوردهاي جديد در عرصه صنايع نفت و گاز با توجه به رقابت موجود بين كشورهاي توليد كننده نفت امري ضروري مي باشد.

استفاده از تجربيات و دستاوردهاي ساير كشورها باعث ارتقاي سطح تكنولوژيكي و افزايش بهره وري در بخشهاي مختلف صنعت نفت از مراحل اوليه يعني زمين شناسي و اكتشاف تا توليد و پالايش مي گردد و كمك شايان توجهي به رشد و شكوفايي اين صنايع كرده و گامي در جهت خود كفايي در اين عرصه خواهد بود.

در جهت نيل به اهداف فوق در اين بخش سعي گرديده تا آخرين دستاوردها و پيشرفتها در صنايع نفت و گاز از متون و منابع اطلاعاتي موثق داخلي و خارجي جمع آوري و ارائه گرديده و بروز رساني شود.

نفت و كشورهاي جهان

   استفاده از نفت و گاز و فراورده هاي آنها در عرصه هاي گوناگون صنعت و نياز كشورهاي جهان به اين مايع حياتي بر هيچكس پوشيده نيست. كشورهاي توليد كننده و مصرف كننده هر يك به نوعي سعي در استفاده بهينه و اقتصادي تر از ذخاير محدوده هيدروكربني جهان را دارند و رد اين راه سياستهاي خاصي داشته و اغلب خط مشي مشخصي دارند. بررسي شرايط كشورهاي جهان و سياستهاي آنها در اين زمينه در اتخاذ مسير و راهكارهاي مناسب بسيار مهم مي باشد در بخش نفت و كشورهاي جهان اطلاعات متنوعي از كشورهاي مختلف مصرف كننده و توليد كننده و سياستهاي آنها از گذشته تا حال در زمينه صنايع نفت و گاز ارائه شده است.