نفت و گاز
مقدمه:
ريشه واژه نفت در زبان
فارسي به طور يقين مشخص نيست. به عقيده زبان شناسان نفت از کلمه اوستايي ( نپتا ) گرفته
شده است که کلدانيان و اعراب آن را از زبان مادي گرفته و ( نفتا ) خوانده اند . پتروليوم (petroleum) واژه اي لاتين هم ارز نفت است
که از دو کلمه پترا (petra) به معني
سنگ و (oleum) به معني
روغن گرفته شده است .
نفت
در زبان هاي مختلف به شکل ذيل مي باشد :
Catalan:
petroli
Greek:
petrelaio
Interlingua:
petroleo
Latin:
petroleum
و ...
- پتروليوم
در واقع در مواد هيدروكربني است كه به صورت طبيعي عمدتاً در سنگ هاي رسوبي واقع مي
گردد.
- پتروليوم
مي تواند به صورت فازهاي مختلف، از جمله فاز گازي، نظير گاز طبيعي (natural gas) ، فاز مايع، نظير نفت خام (crude oil) و فاز جامد، مانند قير (asphalt) در خلل و فرج و شكستگي هاي سنگ
ها تجمع يابد.
- نفت
خام (Crude Oil) ، مخلوطي
طبيعي از هيدروكربن هاي مايع است كه هم در مخازن زيرزميني و هم در سطح، بعد از گذر
از تفكيك كننده هاي مختلف به صورت مايع باقي مي ماند.
- خواص
فيزيكي و شيميايي هيدروكربن براي مهندسين مخزن و توليد بسيار مهم است زيرا خواص فيزيكي
و شيميايي هيدروكربن، برروي حركت سيالات درون مخزن و مقدار واقعي توليد هيدروكربن تأثير
خواهد گذاشت.
- انباشته
شدن مواد هيدروكربني در زير سطح زمين در سنگ هايي صورت مي گيرد كه توانايي نگهداري
و انتقال سيالات را داشته باشند. اين سنگها، مخزن
(reservoir) ناميده مي شوند.
- تجمع
مواد هيدروكربني به صورت اقتصادي در سنگ مخزن منوط به وجود عوامل متعددي است. بطور
كلي وجود پنج عامل براي تجمع اقتصادي نفت و گاز لازم و ضروري است.
اين
پنج عامل عبارتند از :
1-
سنگ
منشأ بالغ (mature source rock) كه
توليد هيدروكربن کرده است که سنگ دانه ريز غني از مواد آلي كه در حرارت معيني به بلوغ
رسيده و داراي نفت و گاز قابل بهره برداري است.
2-
سنگ مخزن (reservoir rock) كه بتواند
هيدروكربن را در داخل خود جا دهد و داراي تخلخل (توان ذخيره) و تراوايي (توان انتقال)
باشد.
3-
مهاجرت
هيدروكربن بين سنگ منشأ و سنگ مخزن (migration pathway) عملي
باشد.
4-
پوش
سنگ (cap rock) ناتراوا
كه از خروج نفت از داخل سنگ مخزن جلوگيري كند.
5-
تله نفتي (oil trap) كه در
آن نفت به صورت اقتصادي متمركز گردد.
تاريخچه
صنعت نفت
استخراج نفت به روش كنوني
يعني طريقه حفر چاه فقط از نيمه دوم قرن گذشته معمول شده است ولي استفاده از نفت كه
بصورت چشمه از زمين مي جوشد يا گاز طبيعي كه از شكافها خارج مي شد و همچنين قير كه
از معادن سطح الارضي بدست ميآيد سابقه اي بسيار طولاني دارد كه در كاوشهاي باستان شناسي
نيز شواهدي دال بر اين موضوع بدست آمده است. استفاده از تجربيات گذشته در عرصه هاي
گوناگون صنعت نفت و بخصوص در مورد اقتصاد و عوامل تاثير گذار بر آن در طول تاريخ و
نوسانات قيمت ضرورت دارد. براي شناخت بهتر از گذشته و استفاده از تجربيات در آينده
در اين بخش اطلاعات جامعي از گذشته تا حال در زمينه صنايع نفت و گاز در ايران و جهان
جمع آوري و در اختيار علاقه مندان قرار گرفته است.
خواص
هيدروکربورها
کليات
ريشه واژه نفت در زبان
فارسي به طور يقين مشخص نيست. به عقيده زبان شناسان نفت از کلمه اوستايي ( نپتا ) گرفته
شده است که کلدانيان و اعراب آن را از زبان مادي گرفته و ( نفتا ) خوانده اند . پتروليوم (petroleum) واژه اي لاتين هم ارز نفت است
که از دو کلمه پترا (petra) به معني
سنگ و (oleum) به معني
روغن گرفته شده است .پتروليوم در واقع در مواد هيدروكربني است كه به صورت طبيعي عمدتاً
در سنگ هاي رسوبي واقع مي گردد .
پتروليوم مي تواند به
صورت فازهاي مختلف، از جمله فاز گازي، نظير گاز طبيعي
(natural gas) ، فاز مايع، نظير نفت خام (crude oil) و فاز جامد، مانند قير (asphalt) در خلل و فرج و شكستگي هاي سنگ
ها تجمع يابد.
میدانهای گازی جهان که امروزه حداقل در ۸۰ کشور جهان شناسایی شده است، مقداری تخمینی برابر ۵٬۵۰۱ تریلیون فوت مکعب را شامل میشود. برآورد میشود که میزان گاز طبیعی موجود در جهان میزانی به مراتب بیش از این باشد که یا هنوز شناسایی نشده و یا در دریاها موجود است که به دلیل مقرون به صرفه نبودن استخراج از آن عمق، دست نخورده باقی بماند.
فهرست کشورها بر پایه ذخایر نفتی اثبات شده به نقل از سیا در ژانویه ۲۰۱۰.
نفت
خام (Crude Oil)
مخلوطي طبيعي از هيدروكربن
هاي مايع است كه هم در مخازن زيرزميني و هم در سطح، بعد از گذر از تفكيك كننده هاي
مختلف به صورت مايع باقي مي ماند . خواص فيزيكي و شيميايي هيدروكربن براي مهندسين مخزن
و توليد بسيار مهم است زيرا خواص فيزيكي و شيميايي هيدروكربن، برروي حركت سيالات درون
مخزن و مقدار واقعي توليد هيدروكربن تأثير خواهد گذاشت . انباشته شدن مواد هيدروكربني
در زير سطح زمين در سنگ هايي صورت مي گيرد كه توانايي نگهداري و انتقال سيالات را داشته
باشند. اين سنگها، مخزن (reservoir) ناميده
مي شوند . تجمع مواد هيدروكربني به صورت اقتصادي در سنگ مخزن منوط به وجود عوامل متعددي
است.
اكتشاف
نفت و گاز
با گذشت زمان و برداشت
از ذخاير تجديد ناپذير نفت و گاز ضرورت دستيابي به ذخاير جديد حائز اهميت مي باشد و
اين امر تحقق نمي يابد مگر با انجام عمليات اكتشافي دقيق بر روي مناطق مستعد هيدروكربني
كشور كه در طي مراحل مختلف ژئوفيزيكي، ژئوشيميايي و حفاري اكتشافي و استفاده از روشهاي
گوناگون اكتشافي وجود يا عدم وجود ذخاير به اثبات خواهد رسيد. با وجود ذخاير نفت و
گاز مشترك بين ايران و كشورهاي همسايه انجام عملياتهاي اكتشافي گسترده تر بر روي اين
ذخاير ضرورت دو چندان يافته است. در اين بخش تلاش شده است اطلاعات جامع و موثق از مراحل
مختلف انجام عمليات اكتشافي جمع آوري و با توجه به روشهاي متداول در جهان و همچنين
روشهاي نوين، اطلاعات بصورت مدون و كامل ارائه گردد.
حفاري
نفت و گاز
پس از انجام مطالعات زمين
شناسي و انجام عمليات اكتشافي بر روي مناطق مستعد، تنها روش اثبات وجود نفت و گاز در
زير لايه هاي زمين حفاري مي باشد كه با صرف هزينه هاي بسيار و استفاده از روشهاي گوناگون
و متد پيشرفته به بررسي مستتقيم لايه هاي زمين مي پردازد. صنعت حفاري پيشينه اي طولاني
داشته و در طول تاريخ با پيشرفت صنعت دچار تغييراتي در روشها و تجهيزات مورد استفاده
شده است. امروزه آشنايي استفاده از فنون جديد در اين صنعت ضروري مي باشد به همين دليل
سعي شده است اطلاعات دقيقي از روشهاي گوناگون حفاري از گذشته تا حال و پارامترهاي مرتبط
با آن از قبيل گل حفاري و پروسه تكميل چاه گرد آوري و در اختيار علاقمندان قرار گيرد.
استخراج
نفت و گاز
استخراج نفت و گاز داراي
پيشينه بسيار طولاني مي باشد. از زمانهاي بسيار دور كه افراد از چشمه هاي سطحي نفت
برداشت مي كردند و يا از گازي كه از سطح زمين خارج مي شد در آتشكده هاي باستاني استفاده
مي گرديد. امروزه با توجه به پيشرفت تكنولوژي و وابستگي صنايع به نفت، تامين اين ماده
حياتي شايان توجه فوق العاده مي باشد استفاده از روشهاي گوناگون و متدهاي پيشرفته در
استخراج بهينه و بيشترين استفاده از حجم ذخاير نفت و گاز و توجه به فناپذبر بودن آنها
لزوم توجه به اين بخش از صنعت را گوش زد مي نمايد. بهره برداري مناسب از ذخاير، توجه
به مسائل زيست محيطي در طي عمليات استخراج نيازمند شناخت دقيق روشها و تجهيزات و مسائل
مرتبط با عمليات استخراج مي باشد. با توجه به اطلاع رساني دقيق و بروز بودن اطلاعات
در اين عرصه در اين بخش سعي گرديده تا اطلاعات كامل و جامعي از عمليات استخراج نفت
و گاز در اختيار متخصصين و علاقمندان قرار گيرد.
پالايش
نفت و گاز
پالايش جزو آخرين مراحل
در روند توليد مواد هيدروكربني مي باشد. كه در آن براي تفكيك مواد تشكيل دهنده نفت
خام و گاز طبيعي عمليات شيميايي و فيزيكي خاص صورت مي گيرد و فرآورده هاي گوناگون مورد
نياز بدست مي آيند ايجاد ارزش افزوده، اشتغال زايي و توليد مواد اوليه صنايع در گرو
توجه به صنعت پالايش و ايجاد پالايشگاههاي پيشرفته مي باشد. براي آشنايي كلي با صنعت
پالايش سعي شده است در اين بخش اطلاعات كلي در زمينه صنايع پالايش در ايران و جهان
و در ادامه به معرفي پالايشگاههاي ايران پرداخته شده است.
ذخاير
نفت و گاز ايران
جمهوري اسلامي ايران يكي
از بزرگترين توليد كنندگان نفت و گاز در جهان مي باشد. در گذشته فعاليتهاي بسياري در
جهت شناخت و بهره برداري از ذخاير هيدروكربني در مناطق مختلف كشور انجام شده است، ليكن
اطلاعات مورد نظر بطور پراكنده بوده و در نتيجه دسترسي به آنها مشكل بوده است. در اين
بخش پس از اقدام به جمع آوري اطلاعات در غالب چهار محدوده هيدروكربني اصلي مناطق نفت
خيز جنوب، نفت مناطق مركزي، مناطق فلات قاره و وحدوده نفت و گاز خزر گرديد و اطلاعات
كلي در مورد مناطق تحت پوشش و معرفي آنها صورت گرفته است.
اقتصاد
نفت و گاز
انرژي و نفت بعنوان بهترين
منبع تامين آن در جهان و نقش نقش نفت و گاز در اقتصاد كشورهاي توليد كننده، حائز اهميت
بسيار مي باشد. براي توسعه اقتصادي كشور كه داراي بخشهاي مختلف است، ابتدا بايد به
سمت اولويتها رفت. بخش نفت و گاز در اقتصاد ايران براي توسعه بخشهاي اقتصادي داراي
مزيتهاي فراواني مي باشد. شناخت پارامترهاي مختلف تاثير گذار بر اقتصاد نفت، همچنين
اطلاعات از شرايط، عوامل و بازتابهاي آنها بر قيمتها در زمان حال و گذشته مي تواند
در شناخت مسير مناسب در جهت لحاظ سياستها و راهكارهاي صحيح اقتصادي كمك شاياني بنمايد
آشنايي با اوپك و سياستهاي آن كه مطمئنا بر اقتصاد تمام كشورهاي عضو اثر گذار بوده
است نيز ضرورت دارد. با توجه به مسائل فوق سعي بر آن بوده است تا در اين بخش اطلاعات
اقتصادي دقيق شامل قيمت، نمودارها و عوامل اقتصادي بروز رساني و ارائه گردد. در بخش
آشنايي با اپك اطلاعاتي از پيشينه تاسيس و اقدامات انجام شده تا امروز آورده شده است.
نفت
و محيط زيست
دنياي صنعتي و نيازهاي
آن منجر به استفاده هرچه بيشتر انسان از سوختهاي فسيلي شده است در اين ميان نفت و گاز
بعنوان سوختهاي اصلي نقش بزرگي در آلودگي هاي زيست محيطي دارا مي باشند. آلودگي هوا
ناشي از سوخت فرآورده هاي نفت و گاز در خودروها، نيروگاهها و ماشين آلات كارخانه جات
از يكسو و آلودگيهاي آب در اثر نشت نفت از نفتكشها و حتي در حين عمليات حفاري و استخراج
لزوم توجه خاص به اين بخش را فراهم مي آورد. توجه به اين موضوع و رعايت اصول زيست محيطي
كمك شايان توجهي در حفظ سلامتي افراد و سالم نگهداري محيط زيست و زندگي خواهد داشت.
در اين بخش نفت و محيط زيست ابتدا سعي در شناسايي و معرفي عوامل و منابع آلودگي و پس
از آن ارائه راهكارهايي در جهت كاهش اين آلودگي ها بوده است.
دستاوردهاي
جديد
با پيشرفت علوم و صنايع
هر روز شاهد دستاوردهاي جديد در صنايع گوناگون هستيم. شناخت و بكارگيري دستاوردهاي
جديد در عرصه صنايع نفت و گاز با توجه به رقابت موجود بين كشورهاي توليد كننده نفت
امري ضروري مي باشد.
استفاده
از تجربيات و دستاوردهاي ساير كشورها باعث ارتقاي سطح تكنولوژيكي و افزايش بهره وري
در بخشهاي مختلف صنعت نفت از مراحل اوليه يعني زمين شناسي و اكتشاف تا توليد و پالايش
مي گردد و كمك شايان توجهي به رشد و شكوفايي اين صنايع كرده و گامي در جهت خود كفايي
در اين عرصه خواهد بود.
در جهت
نيل به اهداف فوق در اين بخش سعي گرديده تا آخرين دستاوردها و پيشرفتها در صنايع نفت
و گاز از متون و منابع اطلاعاتي موثق داخلي و خارجي جمع آوري و ارائه گرديده و بروز
رساني شود.
نفت
و كشورهاي جهان
استفاده از نفت و گاز
و فراورده هاي آنها در عرصه هاي گوناگون صنعت و نياز كشورهاي جهان به اين مايع حياتي
بر هيچكس پوشيده نيست. كشورهاي توليد كننده و مصرف كننده هر يك به نوعي سعي در استفاده
بهينه و اقتصادي تر از ذخاير محدوده هيدروكربني جهان را دارند و رد اين راه سياستهاي
خاصي داشته و اغلب خط مشي مشخصي دارند. بررسي شرايط كشورهاي جهان و سياستهاي آنها در
اين زمينه در اتخاذ مسير و راهكارهاي مناسب بسيار مهم مي باشد در بخش نفت و كشورهاي
جهان اطلاعات متنوعي از كشورهاي مختلف مصرف كننده و توليد كننده و سياستهاي آنها از
گذشته تا حال در زمينه صنايع نفت و گاز ارائه شده است.
منبع:
1- www.ngdir.ir
2- fa.wikipedia.org
