GaPs.ir - Geology and Petroleum Science - پركامبرین در ایران

مقدمه

یكی از رویدادهای زمین‎ساختی عمده و سرنوشت‎ساز ایران، حركت‎های كوهزایی است كه با رخداد كاتانگایی (Katangan) در قاره گندوانا و یا رخداد بایكالی (Baikalian) در قاره اوراسیا قابل قیاس است.

سن‎سنجی سنگ‎های پركامبرین ایران به روش پرتوسنجی، به ویژه شواهد سنگی و حتی زیستی گویای آن است كه كوهزایی یاد شده (كاتانگایی) در زمان پروتروزوییك پسین و به احتمالی در فاصله زمانی دو آشكوب ریفئن (Riphean) و وندین (Vendian) روی داده است. پیامدهای كوهزایی وابسته به این رویداد سبب شده تا بتوان همه سنگ‎های پركامبرین ایران را به دو گروه بزرگ تقسیم كرد. گروه نخست مجموعه‎های دگرگون و دگرشكل اند كه به طور عموم از آنها به عنوان پی‎سنگ پركامبرین (Precambrian Basement) ایران یاد می‎شود و در زیر ناپیوستگی كاتانگایی قرار دارند.

 گروه دوم بیشتر ردیف‎های كنار قاره‎ای هستند كه پس از رخداد كاتانگایی انباشته شده و سنگ‎های پركامبرین پسین (Late Precambrian) نام دارند.سنگ‎های قدیمی‎تر از پركامبرین پسین ایران، به لحاظ نبود و یا كمبود آثار حیاتی قابل استناد و به ویژه تأثیر فرآیندهای دگرگونی و دگر شكلی، با ابهام توصیف شده‎اند. به گونه‎ای كه مقایسه و هم‎ارزی آنها در نقاط مختلف دشوار است. با این حال، در نقاطی كه تأثیر فرآیندهای كوهزایی كمتر بوده، نتایج پرتوسنجی سنگ‎ها، نشانگر سن 600 تا 1000 میلیون سال است. با استناد به نتایج پرتوسنجی می‎توان نتیجه گرفت كه بخش درخور توجهی از پی‎سنگ پركامبرین ایران، سن نوپروتروزوییك دارد. به گفته دیگر، وجود هسته‎های قدیمی آركئن در ایران، پرسش‎آمیز است.در بیشتر ایران، سنگ‎های پركامبرین متشكل از سنگ‎های رسوبی – آذرین دگرگون شده و یا نادگرگونی با خاستگاه قاره‎ای است. پژوهش‎های زمین‎شناسی انجام شده در ناحیه انارك نشان می‎دهد كه در این ناحیه و شاید در بعضی نقاط دیگر، مجموعه‎های افیولیتی با خاستگاه اقیانوسی وجود دارد كه ممكن است به سن پركامبرین باشند. افزون بر دو نوع پوسته قاره‎ای و اقیانوسی، می‎توان توده‎های نفوذی آذرین و هم ردیف‎های خروجی آنها را كه هم‎زمان با سخت شدن پی‎سنگ و یا پس از آن شكل گرفته‎اند، نوع سوم سنگ‎های پركامبرین ایران دانست. بدین‎سان می‎توان سنگ‎های پركامبرین ایران را به سه دسته بزرگ زیر، با سه خاستگاه متفاوت تقسیم كرد (هوشمندزاده و همكاران، 1368).

1- پوسته‎های اقیانوسی

2- پوسته‎های قاره‎ای كه ممكن است دگرگون (قدیمی) و یا نادگرگون (جدیدتر) باشد.

3- سنگ‎های ماگمایی درونی و بیرونی.